Smak podziemnej przygody

W tym momencie wszyscy uœwiadomili sobie grozę sytuacji i pomyœleli, że przecież może tak się zdarzyć, że nie wyjdš już spod ziemi. Jeszcze ostrożniej ruszyli przed siebie.

Kiedy Marcin zobaczył niewielki otwór, znajdujšcy się na wysokoœci jego kolan, powiedział: Przecież ja się ubrudzę, jak będę wchodził. Pozostali członkowie ekipy - Tomek, Olgierd i Andrzej rozeœmiali się. – To właœnie na tym polega, żeby się wybrudzić, spocić, przestraszyć i zatęsknić za słońcem – krzyknšł jeden z nich. Po kolei wczołgiwali się do jamy. W œwietle latarek zobaczyli dziurę biegnšcš w dół, a w niej metalowš drabinę, która wydawała się nie mieć końca. Pierwszy zszedł Tomek. Stanšł na ziemi dziesięć metrów niżej i zaœwiecił latarkš do góry. – Możecie schodzić, jest grunt – oznajmił. Andrzej, Marcin i Olgierd ostrożnie, jeden za drugim (szczeble drabiny były zardzewiałe, trzeba było uważać, szczególnie na ręce, żeby ich nie pokaleczyć) dołšczyli do kolegi. - Widzieliœmy tylko tyle, co w œwietle latarki – opowiada Marcin. W strumieniu œwiatła ujrzeli niewielki otwór. Z mapy wynikało, że prowadzi do kolejnego pomieszczenia. Przeczołgali się do szerokiego korytarza, który wyglšdał jak kanał. Po 300 metrach doszli do sterty gruzu, zamykajšcej przejœcie. Dalej nie było już jak iœć. Zawrócili. - To wydarzenie miało miejsce podczas wyprawy do obiektów wchodzšcych w skład grupy warownej ,,Cegielnia’’ na Wale Pomorskim – wspomina Tomek Piwowarski (nauczyciel gimnazjum w Toruniu, inicjator wypraw). – Uczestniczył w niej Andrzej Karls, (jest prawnikiem), Olgierd Sobkowiak, student prawa na UMK i Marcin Piotrowski, również prawnik. Większoœć z nas dobiega trzydziestki. Co człowiek czuje pod ziemiš? – pytałam członków wyprawy. Niepokój, bo nie wie, gdzie jest i jakie wokół czajš się pułapki. Jest ciasno, ciemno, i ten zapach wilgoci, a także zatęchłych, długo nie wietrzonych pomieszczeń – opisywali. - Trzeba ostrożnie stawiać stopy, bo nie wiadomo co pod nimi się znajduje – opisuje Marcin. – Pod ziemiš budzi się jakiœ siódmy zmysł, który ostrzega przed niebezpieczeństwem. Przeżyłem to w chwili, gdy znalazłem się na krawędzi głębokiego dołu. Zareagowałem odruchowo i uratowałem się. Ale to miało miejsce już w innym bunkrze. Z pierwszego wyszli na powierzchnię tak, jak weszli: z korytarza przez niewielki otwór, po metalowej drabinie i już byli na zewnštrz. Poszli szukać dwóch następnych bunkrów. Szli według starych map, z okresu II wojny œwiatowej. Błšdzili tak ze trzy godziny, aż wreszcie natknęli się na to, co szukali. Zorientowali się, że łazili trochę bez sensu, gdyż dwa kolejne bunkry znajdowały się doœć blisko pierwszego; wystarczyło 15 minut, żeby pokonać dzielšcš ich odległoœć. Im zajęło to trzy godziny. Wieczorem przy kolacji poczuli wszechogarniajšcš błogoœć. – Byliœmy bardzo szczęœliwi – wspomina Marcin. Po pierwsze dlatego, że dotarli do celu, po drugie, że udało im się bez szwanku wyjœć z bunkra, po trzecie – samo przebywanie w gronie podobnie myœlšcych i odczuwajšcych osób sprawiało im radoœć. Marcin opowiadał o telefonach i SMS-ach z życzeniami, które odbierał jeszcze przed wejœciem. – Miałem tego dnia imieniny i dużo osób z Poznania i Płocka dzwoniło, żeby mi złożyć życzenia – opowiada. Zapamiętał to nagłe, doœć gwałtowne zderzenie dwóch œwiatów – jasnego, z autem i komórkami oraz innymi luksusami ułatwiajšcymi życie - z ciemnoœciš pełnš niespodzianek i drażnišcego nozdrza zapachu. To było doœć niezwykłe i intensywne przeżycie. - Właœnie podczas tej wspólnej kolacji uœwiadomiłem sobie, że chociaż odczuwam lęk przed bunkrami pójdę tam jeszcze, żeby znów poczuć to, co przeżyliœmy tego pierwszego wieczoru – opisuje swoje wrażenia Marcin. Targały nim na zmianę – ciekawoœć (jak tam będzie, co go tam spotka) i strach (czy nie przyjdzie im tam zostać na zawsze). - Jak człowiek już wyjdzie spod ziemi, to jakiœ dziwny wchodzi w niego entuzjazm – próbuje okreœlić swoje przeżycia Andrzej. – Wtedy sobie zdaje sprawę, że w gruncie rzeczy te bunkry to jest paskudne miejsce. Po co w ogóle człowiek tam schodził? Na tego typu rozmowach zeszło im pół nocy. Poszli spać póŸno. Obudził ich Tomek przed siódmš rano. Niemal siłš wycišgał z łóżek. Biegał podekscytowany, opowiadał o bunkrach. Na Górę Wisielczš ruszyli zaraz po œniadaniu. Trafili bez trudu, Tomek był tego dnia jeszcze lepiej przygotowany do roli przewodnika. W miejscu, gdzie zaczynało się wejœcie do bunkra zobaczyli fragment kraty. Wyglšdało to tak, jakby ktoœ przykrył metalowš kratš studnię. Kiedy się nachylili ujrzeli betonowe schody, zawieszone w przestrzeni. Tym razem w otchłań pierwszy zanurzył się Tomek. Za nim ruszył Marcin. Schody były bardzo wšskie, strome i doœć długie. Na dole czekało kilka niespodzianek. W jednym z pomieszczeń trafili na œlad ludzkiego bólu i nieszczęœcia. ZnaleŸli grób młodego człowieka. Miał 27 lat, zszedł do bunkra po œmierć. Wpadł do jednego z głębokich szybów wentylacyjnych. Niewiele brakowało, żeby Marcina spotkał ten sam los. – Rozglšdałem się po suficie za nietoperzami, kiedy nagle poczułem jakiœ dziwny niepokój – opowiada. – Zaœwieciłem latarkš w dół, a tam ogromny, czarny otwór bez dna. Stałem na jego krawędzi. Zrozumiałem, że to już nie jest zabawa W tym momencie wszyscy uœwiadomili sobie grozę sytuacji i pomyœleli, że przecież może tak się zdarzyć, że nie wyjdš już spod ziemi. Jeszcze ostrożniej ruszyli przed siebie. W pewnej chwili ujrzeli pierwsze nietoperze. Sczepione w jeden kokon zwisały z góry jak kawał żelastwa. W głębi było ich jeszcze więcej. Odkrywali ptaki w różnych miejscach, niektóre wisiały na œcianie, inne na suficie. - Wczeœniej Tomek nam tłumaczył, że nie wolno obudzić ani jednego nietoperza, gdyż dla zwierzęcia będzie to oznaczało œmierć. Dlatego zachowywaliœmy się tak ostrożnie, jak tylko jest to możliwe – wspomina Andrzej. Widok œpišcych błogo nietoperzy był wręcz zniewalajšcy. Wpływał na ekipę kojšco. Urocze pyszczki ptaków, wtulonych jeden w drugiego wyzwalały w nich instynkt opiekuńczy i chęć zabawy. Każdy z czterech mężczyzn zrobił sobie zdjęcie z nietoperzem. Niestety, jak się póŸniej okazało ani jedna fotografia, wykonana pod ziemiš nie wyszła. Film został Ÿle włożony i nie obracał się na rolce. Dzięki skrzydlatym ssakom udało im się odreagować lęk i towarzyszšce pod ziemiš napięcie. Humory poprawiły się, zaczęli się œmiać i żartować. Na wędrówce po kolejnych pomieszczeniach, zwanych poternami spędzili cały dzień. Chwilami szli jak po szerokim korytarzu bloku, aby za chwilę znów czołgać się na kolanach, lub po wšskiej desce przeœlizgiwać się nad otworem wentylacyjnym. Tomek co i rusz robił pomiary, odczytywał niemieckie napisy, porównywał stan faktyczny z mapami. – Pobłšdzić pod ziemiš można, ale zabłšdzić jest trudno – stwierdza Marcin. Zapach powietrza i wilgoci wyraŸnie wskazuje, gdzie znajduje się wyjœcie. Stamtšd też dociera œwiatło. Kierujšc się tymi wskazówkami można znaleŸć wyjœcie. Każdy z uczestników wyprawy ma inne motywacje: Tomek zwiedza bunkry w celach naukowych, Andrzej tęskni za przygodš, Marcin chce zapomnieć, że jest lalusiem, jak sam mówi o sobie. Chce sobie udowodnić, że w głębi jest silny i odważny. Jak poczuł pierwszy bród (stało się to wtedy, kiedy przecisnšł się przez pierwszy otwór) już wiedział, że ta włóczęga to będzie jego drugie życie. Przygoda Tomka z bunkrami zaczęła się kilka lat temu, kiedy to po raz pierwszy wszedł do podziemi Międzyrzeckiego Rejonu Umocnień z przewodnikiem. – W tym czasie nie było elektrycznoœci w podziemiach udostępnionych do zwiedzania, a i grup turystycznych było mniej niż obecnie – wspomina. – Ogrom tej budowli, przestrzenie i historia z niš zwišzana urzekły mnie. Postawiłem sobie za punkt honoru poznać losy i historię MRU. PóŸniej poznałem inne obiekty obronne: Wał Pomorski, Linię Mołotowa, Mamerki, Hel, Osowiec i wiele innych. Tomek Piwowarski rozpoczšł studia podyplomowe, dzięki którym pod opiekš profesora napisał pierwszš pracę o MRU. - Gdy schodzimy do podziemnych korytarzy lub sztolni szukamy w nich œladów przeszłoœci, informacji o ich przeznaczeniu, o ludziach, którzy je budowali – informuje Tomasz. – Jest to wielka przygoda, dzięki której można też wzbogacić swojš wiedzę. Podczas takich wypraw gromadzimy zdjęcia, wywiady, schematy itd. Robimy to po to, aby uchronić historię tych obiektów od zapomnienia. Każde zejœcie pod ziemię poprzedzone jest przygotowaniem - Ÿródłowych materiałów szukajš w bibliotekach i archiwach. Grupa (skład uczestników zmienia się – idš ci, którzy akurat majš wolny czas), której przewodzi Tomek porusza się po korytarzach dobrze znanych. Idš trasš pokazanš na mapach i schematach. - Pod ziemiš trzeba zachować czujnoœć – podkreœla Tomek. – Przez cały czas trzeba wcišż patrzeć pod nogi, żeby nie wpaœć do jakiejœ dziury. Nigdy nie wolno wchodzić do podziemi samemu, gdyż nigdy nie wiadomo do końca, co może się wydarzyć i czy nie będzie potrzebna pomoc. Tomek ,,dorobił’’ się już sporej grupy osób, z którymi wędruje po podziemnych obiektach. Twierdzi, że nawet największy laik po kilku wyprawach staje się specjalistš. - Zaczęliœmy od bunkrów w Międzyrzeczu – wspomina Andrzej. – JeŸdziliœmy tam co trzy miesišce, przez cały 1999 rok. Tam, wewnštrz gigantycznych umocnień, liczšcych sobie kilkadziesišt kilometrów spędzili sporo czasu. Przebywanie w miejscu, zwišzanym z działaniami prowadzonymi podczas II wojny œwiatowej budziło w nich dreszcz silnych emocji. - Wcišż powracała myœli, że mogłem znaleŸć się w tym miejscu 60 lat temu – mówi Andrzej. Jak poszli pierwszy to zostali w bunkrach na noc. – Tak Ÿle nie spałem już dawno – opowiada Andrzej. – Pod ziemiš było zaledwie 6 stopni Celsjusza, mimo, że weszliœmy do œpiworów było nam zimno. Kolega Sławek (był z nami podczas tej pierwszej wyprawy), który nigdy nie zakładał czapki, spał z czapkš na głowie. Nikt nie zabrał ze sobš zegarka. Kiedy się obudzili, rozdzieli się – dwie osoby zostały, dwie poszły na zwiady. Rozejrzeli się trochę i wrócili z powrotem. Wtedy to Sławek przeżył podobnš przygodę, jak Marcin na Wale Pomorskim. Szedł niemal po omacku, kiedy Andrzej wyłowił na œcianie napis ,,Uwaga’’. W tej samej sekundzie odruchowo skierował strumień œwiatła na ziemię: tuż przed stopami Sławka ziała czarna otchłań.... - Pod ziemiš trzeba mieć cztery ręce, dwie latarki i czworo oczu – opisuje Andrzej. – Przy różnego rodzaju otworach, przez które trzeba przejœć odbywa się wzajemne czarowanie się: ja już byłem pierwszy, teraz pójdziesz ty. Każdy chce się wykręcić, ale w końcu ulega, bo koledzy patrzš... Podczas wędrówek po bunkrach ekipa Tomka kilka razy zetknęła się z wandalami lub œladami ich niszczycielskiej działalnoœci. Na MRU chuligani zamalowujš pozostałoœci napisów, rozkręcajš metalowe elementy, rozpalajš ogniska, które potrafiš zostawić samopas. Nawet zakwalifikowanie MRU do grona œcisłych rezerwatów nie ochroniło obiektów przed zniszczeniami. Wcišż żywa, mimo wielokrotnego dementowania plotka o skarbach ukrytych w fortyfikacjach œcišga poszukiwaczy przeróżnego autorymamentu. Intruzi, w poszukiwaniu bogactw wysadzajš z pomocš ładunków wybuchowych korytarze kontrminowe, niosš œmiertelne zagrożenie dla nietoperzy, jedynego zresztš skarbu fortyfikacji. – Głupota ludzka utrudnia życie tym miłym ssakom – ubolewa Tomek. Z kolei na Wale Pomorskim, na Cegielni miejscowi tolerujš działalnoœć piaskarni, które podbierajš piach i powodujš zapadanie się bunkrów. Badacz schronów razem z przyjaciółmi planuje kolejnš wyprawę na Wał Pomorski. Potem pojadš w Góry Sowie. Tomek marzy o znalezieniu karabinu, a Marcin o pływaniu na pontonie oraz o tym, żeby jeszcze raz porzšdnie się wybrudzić i znów poczuć smak przygody. *Co jest Międzyrzecki Rejon Umocnień? Niemcy w kilka lat po I wojnie œwiatowej, interpretujšc na swojš korzyœć te artykuły traktatu wersalskiego, które mówiły o fortyfikacjach – już w 1925 roku rozpoczęli na granicy z Polskš modernizację istniejšcych umocnień oraz budowę nowych obiektów. Międzysojusznicza Komisja Kontroli przerwała te prace i zmusiła Niemcy do podpisania w 1927 roku dokumentu zakazujšcego wznoszenia fortyfikacji na wschodnim brzegu Odry, na południe od Kostrzynia. Zaprzestanie prac nie oznaczało jednak, że Niemcy zarzucili pomysł. W rok po podpisaniu wspomnianego dokumentu Niemcy na podstawie studiów terenowych przeprowadzonych wzdłuż granicy z Polskš doszli do wniosku, że muszš zabezpieczyć Bramę Lubuskš, aby ochronić Berlin przed przeciwnikiem. Dokumentacja techniczna była gotowa w 1935 roku. Według niej fortyfikacje o nazwie ,,Das befestigte Gebiet Oder-Warthe-Bogen’’ miały być rozpostarte na powierzchni około 7 tys. km kw. Autorem projektu był Inspektor Saperów i Fortyfikacji major Otto Förster. Plany stworzenia Frontu Ufortyfikowania na łuku Warty i Odry zostały zaakceptowane przez Hitlera. Fastungsfront Oder-Warthe-Bogen miał składać się z trzech pozycji. Pierwsza miała biec od Dłusk przez Pszczew do Odry i składała się z umocnień typu polowego (rowy przeciwczołgowe, zapory z drutu, pola minowe). Główna pozycja biegła do Gorzowa Wielkopolskiego przez Skwierzynę, Goœcikowo do miejscowoœci Brody nad Odrš. Podstawš umocnień miały być budowle o odpornoœci B (wytrzymujšce trafienie pocisków o kalibrze 220 mm, a miejscami nawet i 305 mm). W głównej linii obrony znajdowały się m.in. wielokondygnacyjne schrony, tzw. ,,panzerwerki’’, połšczone podziemnymi tunelami. Najsilniej ufortyfikowany pas biegł od Kęszycy do wsi Wysoka. Trzecia pozycja nie została nigdy ukończona. Panzerwerki były to duże żelbetonowe pomieszczenia posiadajšce nawet do czterech kondygnacji w głšb ziemi. Obsługa takich schronów liczyła nawet i po 100 osób. Na górze znajdowało się pomieszczenie bojowe, zaœ poniżej pozostałe: zwišzane z prowadzeniem walki, dowodzeniem, funkcjonowaniem obiektów, zaplecze. Wejœcia do schronów broniły pancerne drzwi, w przedsionkach znajdowała się strzelnica oraz zapadnia z pomostem i dołem. Sam otwór wejœciowy był broniony przez karabin maszynowy. Komunikowanie odbywało się z pomocš zainstalowanych przez drzwiach telefonów, były też rury głosowe. Cały obiekt był obsypany ziemiš, tworzył wzniesienie, nad którym górowały kopuły pancerne. Ich zadaniem była obrona panzerwerków. Obok kopuł bojowych znajdowały się obserwacyjne z peryskopem, a także wentylacyjne. Obiekt też był odpowiednio uzbrojony – w moŸdzierz maszynowy, okrężny miotacz ognia itd. Schrony otaczała sucha fosa i drut kolczasty. Obiekt był wyposażony w szyby zejœciowe do koszar, magazyn amunicji, zaplecza sanitarnego. �šcznoœć pomiędzy schronami umożliwiała kolejka wšskotorowa o napędzie elektrycznym. Koszt budowy jednego kilometra podziemnych umocnień wynosił około miliona marek. Zakończenie prac przy fortyfikacji przewidywano na 1944 rok, a nawet na 1951. Jednak już w 1938 roku tempo prac osłabło, a Hitler nosił się z zamiarem ich przerwania. Doszło do tego w 1942 roku, a częœć wyposażenia przeniesiono na tzw. Wał Atlantycki. Podziemia w rejonie Kęszyce-Boryszyn wykorzystywano przez pewien czas jako podziemnš fabrykę, do której przeniesiono z bombardowanych Niemiec zakłady lotnicze. Utworzono tam wtedy 1500 stanowisk pracy. Do ponownych prac wrócono w 1944 roku, ale nie miały już one tego rozmachu, co poprzednie. Prace na terenie Bramy Lubuskiej prowadzone były w œcisłej tajemnicy. Wprowadzono zakaz lotów na obszarze objętym pracami budowlanymi, zabroniono swobodnego poruszania się po tym terenie, aby tam wjechać, trzeba było mieć zezwolenie. Obiekty na powierzchni maskowano makietami domów, stodół czy młynów. Betonowe schrony bojowe, schrony dowództwa, baterie pancerne czy grupy warowne nie tworzyły całoœci Międzyrzeckiego Rejonu Umocnień. Uzupełniał go system œluz i kanałów, które miały utrudniać wrogowi przeniknięcie w głšb pozycji obronnych. Cały system œluz pozwalał na bardzo szybkie zalanie zaznaczonych obszarów. Ponowne prace w Międzyrzeckim Rejonie Umocnień rozpoczęto jesieniš 1944 i zimš 1945 roku, kiedy to wojska sowieckie przejęły inicjatywę na froncie wschodnim. W pracach brali udział cywile jak i więŸniowie obozów pracy i jeńcy sowieccy. Fortyfikacje te miały być bronione przez specjalne oddziały forteczne, wzmocnione przez wycofujšce się wojska polowe. Plan ten został jednak zaprzepaszczony przez Hitlera, który skierował te oddziały na front zachodni i skierował do walk frontowych. W efekcie w styczniu 1945 roku potężne fortyfikacje, linie okopów MRU stały częœciowo nie obsadzone przez wojska. Ostatecznie ich obronę powierzono 55 górskiemu Korpusowi Armijnemu SS, 433 i 436 rezerwowym dywizjom piechoty, batalionom Volksstrumu i żołnierzom z rozbitych jednostek. Jednoczeœnie, kiedy Niemcy przygotowywali się do obrony, sztab generalny Armii Czerwonej opracowywał plan zdobycia MRU. Rosjanie mieli doœć dokładne informacje, zmyliły ich nieco makiety, ale ostatecznie już 26 stycznia Armia Czerwona zaatakowała MRU. Po zaciekłych walkach w nocy z 31 stycznia na 1 lutego 1945 Niemcy porzucili umocnienia i wycofali się w kierunku Odry. *Informacja opracowana została na podstawie fragmentów pracy podyplomowej Tomasza Piwowarskiego z UMK w Toruniu pt. ,,Międzyrzecki Rejon Umocniony – powstanie, rozwój i wykorzystanie w czasie drugiej wojny œwiatowej’’.

Walentyna Rakiel-Czarnecka