Czy zryw na Borne już minšł?

Borne Sulinowo długo znajdowało się w centrum uwagi całego kraju. Przez kilka lat było bardzo wdzięcznym tematem dla dziennikarzy. Media interesował wymarsz wojsk radzieckich, pierwsi osadnicy, czekajšce na zasiedlenie Kłomino, niewybuchy i inne pamištki po Rosjanach.

Najpierw mówiono i pisano o skażeniu radiooaktywnym, tonach porzuconej amunicji, a potem o mieszkaniach za bezcen i pracy dla każdego. Po kilku latach emocje opadły. Ważniejsze stało się szukanie inwestorów, rozwój gminy. Dziœ w prasie cicho o Bornem, tylko od czasu do czasu jakiœ dziennikarz zajrzy do miasteczka, pokręci się po okolicy i napisze – a to o podwodnym lesie, albo o kolejnym pomyœle, który ma przycišgnšć turystów. Prasowa cisza odbierana jest przez mieszkańców jako zła wróżba. Bezrobocie, bieda, zastój – te zjawiska dobrze sš znane w Bornem. Coraz więcej osób myœli o wyjeŸdzie z miasta. A przecież miało tutaj być Eldorado, miejsce, gdzie spełniajš się marzenia... Czy zryw na Borne już minšł ? 10. urodziny Od 13 do 15 czerwca Borne będzie œwiętowało swoje dziesište urodziny. W tym czasie zmienił się całkowicie charakter i wyglšd miasta. W garażach, gdzie stały czołgi dzisiaj stojš samochody osobowe mieszkańców, plac apelowy Dywizji zamienił się w targowisko i strzeżony parking. Miasto nabiera kolorów – z miejsca, które maskowano zamienia się w miejsce, gdzie się wypoczywa. Z miasta militarnego przekształca się w turystyczne, w myœl hasła: „Borne Sulinowo – turystyczny poligon”. Borne czeka na twarz Liczšce prawie 4 tys. mieszkańców miasteczko wcišż czeka na swojš twarz. Nad charakterem miasta pracowało i pracuje wiele osób. Projektów twarzy Bornego było sporo, ale jak dotšd żaden nie został zrealizowany. Były już pomysły zachowania, czy nawet odtworzenia klimatu minionych epok. Miał powstać radziecki karcer, w którym turyœci mogliby się przespać na drewnianej pryczy, izba muzealna z militarnymi eksponatami, żołnierze w mundurach Wehrmachtu i czerwonoarmiœci u bram miasta. Była też inicjatywa oznakowania ulic tablicami w trzech językach. Kiedy jednak przypomniano, iż główna ulica – aleja Niepodległoœci powinna nazywać się Adolf Hitler Strasse – zaczęły się protesty. Najpierw Borne należało do wiejskiej gminy, potem dopiero stało się miastem. Pierwsi gospodarze widocznie nie mieli doœć wyobraŸni, aby wypracować wizję miasta. Błędy popełnione na poczštku mszczš się do dziœ. Mieszkańcy jednak wcišż nie rezygnujš z marzeń. Powstało Towarzystwo Rozwoju Bornego Sulinowa i aktywnie działa na rzecz rozwoju miasta. Park trzech kultur Wiesław Rembieliński, były wojewoda słupski ma najnowszy, gotowy już od dwóch lat pomysł na zagospodarowanie Bornego Sulinowa. Składa się on z kilku elementów. – Trzeba przebudować miasto, zrekonstruować częœć zespołów architektonicznych, aby odtworzyć atmosferę końca lat 40. – objaœnia autor koncepcji. – Ponownego zbadania wymagajš hipotezy o drugim, podziemnym mieœcie. Turystom należy udostępnić podziemne magazyny głowic nuklearnych i wyrzutnie. Należałoby opracować trasy zwiedzania bunkrów – opisuje. Leœnicy, zdaniem Rembielińskiego również powinni zaprezentować swój dorobek - Kłomińskie Wrzosowisko – największe i najpiękniejsze w Europie oraz unikalne zwierzęta - bobry, jelenie, orła bielika, bobry, cietrzewie. Na ponad 450 ha po upadłej spółce rolnej miałby powstać park, gdzie żyłyby zwierzęta domowe, występujšce w Europie. Najważniejszym jednak punktem programu jest park trzech kultur, gdzie swojš częœć miasta zagospodarujš kolejno: Niemcy, Rosjanie oraz Polacy. Byłoby to spotkanie obyczajowoœci trzech krajów w inscenizacji historycznej. W zewnętrznej strefie gospodarzami byliby Niemcy. Œwiat, zbudowany przez Niemców przetrwał do dziœ: piękne wille oficerskie, tworzšce osiedle, kasyno, schodzšce do Jeziora Pile. W oparciu o tę architekturę, według Rembielińskiego Niemcy mogliby stworzyć atmosferę sennego miasteczka z lat 30; sklepy z pamištkami, galerie, restauracje... Dopełnieniem tej historycznej scenografii mogłaby być wirtualna wędrówka po poligonie w czasach, kiedy powstawał. Tuż obok Niemców rozlokowaliby się Rosjanie, ze swoim jedzeniem, œpiewami, tańcem, łaŸniš. Klimat lat 60., miejsce, gdzie można poœmiać się, pobawić, wypić. Trzecia strefa to lata 90. Ich twórcami bylibyœmy my, Polacy. Taki park rozrywki, według Rembielińskiego przycišgnie turystów. Autor liczy na fundusze europejskie, na zainteresowanie Niemców i Rosjan, a także krajowych przedsiębiorców. Przeprowadził już wiele rozmów na ten temat. Doœć duże zaciekawienie pomysłem wykazali Holendrzy. - Turystom trzeba zaproponować coœ konkretnego, jakiœ program, żeby mieli po co przyjechać i co przeżyć. Dziœ nie wystarcza luksusowy hotel i jedzenie. Bo to można dostać wszędzie. Potrzebne sš doznania, wrażenia – mówi Wiesław Rembieliński. - Odbyłem wiele rozmów i konsultacji z wybitnymi architektami, artystami plastykami, ekologami, prawnikami, politykami. Mam ludzi, którzy zrobiš projekt koncepcyjny całoœci programu ze szkicami i wizualizacjš komputerowš oraz makietami. Wszystko zależy od tego, czy będš pienišdze. Młodzi, znajšcy języki przewodnicy mogliby oprowadzać zachodnich turystów, poszukiwaczy aktywnej turystyki. Mogliby pokazać cudzoziemcom ładny zachód słońca, dziki, jelenie, poligon, miejsca, gdzie stały rakiety, wycelowane w miasta na Zachodzie. Turystyka to dziœ najbardziej dochodowy interes na œwiecie. Rzecz w tym, żeby zorganizować wabik, który zachęci do odwiedzenia danego miejsca. Poza młodzieżš, amatorami aktywnej turystyki do Bornego, zdaniem pana Rembielińskiego przyjechaliby Rosjanie oraz Niemcy. Pierwsi po to, aby powspominać, drudzy w poszukiwaniu wrażeń. A jest co wspominać... Kiedy odjeżdżali Rosjanie, na peronie, jak na „Titanicu” grała orkiestra. Częœć miejscowych nie kryła żalu – za czasami, kiedy tak znakomicie handlowało się z Rosjanami... Byli jednak i tacy, którzy płakali, ale z zupełnie innego powodu... Ostatni sołdat Sowietskoj Armii (Północna Grupa Armii Czerwonej) wsiadł do pocišgu i odjechał 2 paŸdziernika 1992 roku. Skończyła się wojna, zaczęła spóŸniona niepodległoœć Bornego. Leœne minimiasteczko było jednym z 28 garnizonów wojsk radzieckich stacjonujšcych w Polsce. Jednak tak dużego kompleksu, w całoœci przeznaczonego dla „przyjaciół” nigdzie dotšd nie było. Bornego przez pół wieku nie było na mapie. W miejscu, gdzie się znajdowało, na mapach malowano las. Stacjonowała w nim sowiecka dywizja pancerna, która ćwiczyła na pobliskim poligonie... Tuż za wsiš �ubnowo zaczynały się zasieki i druty. Aby się dostać do „wojennogo gorodka”, otoczonego wysokim na cztery metry betonowym murem, w którym mieszkało 25 tysięcy radzieckich żołnierzy, trzeba było mieć przepustkę. Mieszkali tu też oficerowie z żonami. Wszystkiego było w bród, Polacy przychodzili tutaj, żeby pohandlować, pobawić się... – Załatwialiœmy sobie takie wejœciówki, bo można było tanio kupić od Ruskich wiele deficytowych wówczas towarów – wspomina Tadeusz Michalski, zwany Ekologiem. Okoliczni mieszkańcy zaopatrywali się u Rosjan głównie w żywnoœć, a rolnicy w ropę. Wiele obiektów kryła maskujšca siatka. W koszarach stacjonowały dwie dywizje rakietowe i jedna pancerna. Sulinowo było podzielone na kilka stref bezpieczeństwa i nawet Rosjanie nie mogli po nim swobodnie się poruszać bez przepustek. W lasach koło Sypniewa ukryta była supertajna baza, gdzie przechowywano głowice atomowe. Do dziœ opuszczone podziemne magazyny, bunkry i silosy – mimo zdemontowania niemal całego wyposażenia – robiš niezwykłe wrażenie. Posmaku sensacji dodaje fakt, że tutaj stacjonowały rakiety z głowicami nuklearnymi, wymierzonymi w miasta na Zachodzie. Z kolei rakiety NATO były skierowane wprost w Sulinowo. Pierwszych dziennikarzy zaproszono w kwietniu 1991 roku Po Rosjanach zostały bloki, wille generalskie, domki jednorodzinne, magazyny, garaże, kasyna, kino, stadion sportowy, i duch sowietyzmu... W „Dzień otwartych bram” – 24 stycznia 1993 roku przyjechało dużo ludzi z całej Polski. Niezwykłe wrażenie na przyjezdnych robi cmentarz.... Kiedy odjeżdżali Rosjanie, na grobach dzieci zostawili lalki, misie, zabawki. Tuż przy wejœciu – grób 20-letniego żołnierza, który zginšł na poligonie. Uwagę przykuwa trzymetrowej wysokoœci nagrobek: dłoń, uzbrojona w pepeszę, wymierzona prosto w niebo. Palec ręki spoczywa na spuœcie... Czysta forma amerykańskiego pop-artu... Na taki widok każdy staje jak wryty. Na cmentarzu jest więcej grobów żołnierzy, którzy zginęli podobnie, jak ów 20-latek, podczas służby. Obok – groby oficerów, ich żon, dzieci, krewnych, którzy zmarli podczas pobytu za granicš. Przed Rosjanami byli tu Niemcy W latach 30. hitlerowskie Niemcy zbudowały tu od zera miasteczko wojskowe i poligon. Niemcy mieli plan. Gross Born budowali w latach 1934 – 38. Miasteczko i poligon były częœciš systemu Pommerstellung. To tutaj ukryli jeden z potężnych garnizonów. Mówi się, że tu powstał szczegółowy plan napadu na Polskę. Poligon w Gross Born udawał saharyjskš pustynię i służył do ćwiczeń armii generała Erwina Rommla – Afrikankorps. W Gross Born znajdowała się rezydencja generała Paulusa, goœcił tu też Hitler. Jego zdjęcie znajduje się przed nieczynnym dziœ dworcem kolejowym. Z rozkazu Hitlera wybudowano nad jeziorem kasyno. Podobno tu przyjeżdżała Ewa Braun i mieszkała w willi nazywanej jej imieniem. W Domu Oficera (99 pokoi) znajdujšcego się dziœ w rękach londyńczyka polskiego pochodzenia – bawiła się kadra, najwyższe szarże. Do dziœ urzekajš schody do jeziora i „bankietnyj załł”. Pierwsze historyczne wzmianki o Bornem pojawiły się w 1587 roku, kiedy osadnicy z Dolnej Saksonii założyli tutaj osadę. Przed wojnš wieœ nazywała się Linde, czyli Lipa. To drzewo znajduje się w herbie miasta. Czas szabrowników Po wyjeŸdzie Rosjan miasto najpierw ochraniali żołnierze. Niestety nie upilnowali wszystkiego. Do Bornego najpierw œcišgnęły bandy szabrowników, po nich – „społeczni górnicy”. Najpierw rozwalono mur, otaczajšcy miasto, następnie wartownię – potężnš bramę na szynach, na której cokole stały miniaturki żołnierzy. Potem rabusie zabierali wszystko – okiennice, drzwi, kaloryfery i inne elementy wyposażenia domów. Nie brakowało amatorów złomu, którego wszędzie było pełno. Œmierć pracownika skupu złomu – spawacza Romana Sekreckiego, który próbował przecišć pocisk moŸdzierzowy spowodowała wstrzymanie wydawania zezwoleń przez Nadleœnictwo na zbiórkę złomu. „Górnicy” przez co najmniej dwa lata wykopywali węgiel, zasypany w ziemi przez Rosjan poza miastem. Ktoœ zabrał drzwi (bagatela – ponad 4 tony, 40 cm gruboœci, 6 m wysokoœci) do silosu po ruchomych wyrzutniach rakiet z rzekomo jšdrowymi głowicami. Opróżniono też magazyn z 20 tysišcami niemieckich hełmów (na rynku za jeden płacono nawet i po 200 zł). Wszystkie odjechały do huty. Pierwsi osiedleńcy przybyli w czerwcu 1993 roku. Do Bornego zjeżdżali ludzie z całej Polski. Górnicy z przyzwoitymi emeryturami, generałowie wojsk lotniczych i straży pożarnej, lekarze, nauczyciele, prawnicy, biznesmeni żšdni szybkich pieniędzy, poœrednicy nieruchomoœci, życiowi bankruci, ludzie, którzy chcieli rozpoczšć nowe życie i ci, co chcieli mieszkania na sezon. Zjawiali się też młodzi, zwabieni tanimi mieszkaniami. Tadeusz Wojewódzki z punktu informacji w Urzędzie Miasta opowiada nam anegdotę z tych pierwszych dni, która oddaje ówczesny klimat. - To był listopadowy, pochmurny dzień – wspomina. – Do jedynego wyremontowanego domu przy alei Niepodległoœci 4 zmierza auto. Jedzie nowy mieszkaniec Bornego. Przemierza całe opuszczone miasto. Puste domy bez okien, targane wiatrem fragmenty drzwi, klimat jak z horroru... W tym czasie jeden z pierwszych mieszkańców bloku montuje na dachu antenę telewizyjnš. Kiedy ujrzał nowego, coœ go podkusiło. Wsadza głowę w szyb wentylacyjny i ryczy: Atmurujcie mienia!!! Przybysz zawraca niemal w miejscu. Długo trzeba go było przekonywać, żeby nie odjeżdżał. Na poczštku wszystko tu było pierwsze; pierwsze narodziny, pierwsza œmierć. Żyło się szybko i intensywnie, ludzie zawierali znajomoœci i przyjaŸnie, wrastali. Jednym z pierwszych mieszkańców był proboszcz ks. Remigiusz Szrajnert, który już wyjechał. W grupie pierwszych znalazł się redaktor Janusz Karkoszka, prawnik Tadeusz Wiekiera, ciepłownik inżynier Stanisław Matysiak, restaurator Adam Idziak (bar „Pod Orłem”). Wszyscy jednogłoœnie twierdzš, że bardzo czujš się rozczarowani. Innego oczekiwali tutaj życia, rzeczywistoœć odbiega od ich marzeń.. Pierwszym bornosulinianinem jest syn Idziaka Dawida, urodził się w nocy z 2 na 3 grudnia 1993 roku w szpitalu w Szczecinku. Dariusz Tederko, komendant Straży Miejskiej przyjechał w 1994 roku, jako numer 17. Mieszkanie – 60 m kw. Kupił za 8,5 tys. zł. Zżył się z ludŸmi, zapuœcił korzenie. Egzotyka powstawania nowego miasta trwała może rok, teraz – trwa codziennoœć. Jest normalnie, coraz normalniej. Kłomino znajduje się niedaleko Bornego, w pobliżu największego w Europie wrzosowiska. Za Niemców stacjonowały tu wojska generała Guderiana, potem był obóz jeniecki, a przez kolejne 50 lat – Rosjanie. Ulokowali tam pułk artylerii rakietowej. Nazwali to miejsce „Gródkiem”. Szeœć dużych bloków, w tym kilka typu „leningrad” (szczytowe osišgnięcie radzieckiego budownictwa wielorodzinnego), trzynaœcie nieco mniejszych koszarowców, kilkadziesišt dużych garaży i kilkanaœcie innych obiektów. Koncepcji na zagospodarowanie Gródka było sporo: oœrodek internowania dla nielegalnie przebywajšcych w Polsce cudzoziemców, oœrodek MONAR-u, dla Polaków powracajšcych z Kazachstanu do Polski, więzienie dla kryminalistów. Byli też i tacy, którzy chcieli osadę zburzyć. Podczas wojny w Kłominie był Oflag II Grossborn. Spoœród 50 tys. Polaków, Rosjan, Francuzów, Jugosławian, Ukraińców i jeńców innych narodowoœci gehenny obozowej nie wytrzymała połowa. Zostali pochowani w różnych miejscach. Koœci zmarłych znajdowane sš w różnych miejscach, także podczas prac polowych. Niedawno na terenie obozu została odsłonięta tablica pamištkowa. Przywiózł jš z Francji były więzień – porucznik Bertrand de Cuniac. Pan Skowronek z Nadleœnictwa Borne Sulinowo od dłuższego czasu próbuje odtworzyć historię jeńców z niemieckiego oflagu. Konstruuje listę więŸniów, odkrywa dokumenty. Wœród nich – listy od jeńców, których Niemcy zabrali do Katynia, aby zobaczyli co Rosjanie zrobili z polskš inteligencjš. Zebrany przez pasjonata materiał jest interesujšcy, może w przyszłoœci zostanie sensownie wykorzystany? Zajmujšce około 100 ha Kłomino w latach 1995 – 99 zostało skomunalizowane. Wszystkie nieruchomoœci nadajš się do kapitalnego remontu. Kilka z nich znalazła kupców… Od 12 lat mieszka w Kłomino kobieta z trójkš dzieci. Dwoje już dorosło i poszło w œwiat, z matkš został najmłodszy syn. – Nie mieliœmy gdzie mieszkać, burmistrz Bornego zlitował się nad nami i wpuœcił – opowiada. Kobieta nie pracuje, uprawia ogródek, zbiera leœne runo, chodzi pomagać do gospodarzy. W jednym z domów – kilka pamištek po Rosjanach: łuski, pociski, hełmy, popiersie Lenina i Engelsa. Obraz z epoki socrealizmu z napisem: „W czełowiekie dołżno być wsio priekrasnoje: i lico, i odzieżda, i dusza, i umysł” – A. Czechow. 7 lutego 2003 roku burmistrz miasta Borne Sulinowo, Józef Tomczak wystosował pismo do Ministra Obrony Narodowej RP, Jerzego Szmajdzińskiego z proœbš o rozważenie możliwoœci przejęcia na cele obronnoœci państwa miejscowoœci Kłomio. - Możliwe, że któryœ z sojuszników NATO byłby zainteresowany stworzeniem swojej bazy tym bardziej, że bardzo blisko (5 km) znajduje się lotnisko wojskowe w Nadarzynach oraz w odległoœci 60 km mieœci się Poligon Drawski – pisze burmistrz. Odpowiedzi nie ma do dzisiaj. Miejscowy biznes W Urzędzie Miasta i Gminy zarejestrowanych jest ponad 500 podmiotów gospodarczych. Największym pracodawcš jest firma „Matex”. Jej właœciciel – Zenon Matkowski daje pracę ponad 300 osobom. Firma wytwarza około 250 różnych produktów do wyposażenia ogródków. Jak grzyby po deszczu rosnš knajpki i przytulne hoteliki. U „Rasputina” można zjeœć ruskie pierogi, barszcz czerwony i wypić sprowadzonš ze Lwowa wódkš. Po latach wrócił do Bornego i założył knajpkę Sasza - cywilny fotograf z Domu Oficera. Mimo tych kilku optymistycznych akcentów nie jest różowo - bezrobocie sięga tutaj 23 procent. Od 1996 roku w Bornem działa Stowarzyszenie Małej i Drobnej Przedsiębiorczoœci „Inkubator Przedsiębiorczoœci”. Władze Bornego kuszš potencjalnych mieszkańców rozległymi lasami i czystymi jeziorami, a także ulgami i preferencyjnymi kredytami dla inwestorów. Ci, którzy zatrudniš ludzi – w nagrodę dostanš zerowe oprocentowanie kredytów. A ci co się osiedlš – mogš być zwolnienie z podatku dochodowego do wysokoœci poniesionych nakładów. Tłoku jednak nie widać. Nie pozostało też nic z nadziei, jaka towarzyszyła wyprawie burmistrza Jana Chrzanowskiego na Œlšsk. W lokalnych gazetach pojawiły się wtedy artykuły z tytułami: „Przybywajcie”! Niektórzy się skusili i przyjechali. Nie żałujš – wreszcie majš tego, czego im brakowało: las, czyste powietrze, wodę. Wczasy przez cały rok. Osobistoœci i Borne Miasteczko odwiedził Jan Nowak-Jeziorański, którego imię nadano miejscowej szkole. Spędzał tu urlop Zbigniew Religa, miasto odwiedził Parys, Adam Struzik, senator Czerwiński z SLD otworzył biuro senatorskie. Samorzšd zaprosił również Lecha Wałęsę, który spowodował wyjœcie Armii Radzieckiej oraz Aleksandra Kwaœniewskiego, który chodził do szkoły w pobliskim Białogardzie. Legendy O ukrytych pod ziemiš tunelach, peronach, a nawet fabrykach słuchy chodziły od dawna. Kiedy w 1992 roku miasto przekazano Polakom, wszyscy byli zaskoczeni – w mieœcie nie było schronów, a niektóre budynki były tylko częœciowo podpiwniczone. W trzy lata póŸniej poznański radiesteta – Jan Krasiński zbadał dokumentację i przeprowadził badania radiestezyjne, po czym nakreœlił mapę miejskich podziemi. Mówił, że pod ziemiš znajduje się cała pajęczyna tuneli. Wjazd jest w lesie, poza miastem. Stropy miały znajdować się 3,5 metra pod powierzchniš. Stwierdził, że w jeziorze Pile znajdujš się zatopione łodzie podwodne, a największe budowle sš pod Domem Oficera. Władze samorzšdowe postanowiły zbadać tajemnicę. Kilka tygodni póŸniej wykonano pierwsze próbne wykopy. Pierwsze odwierty zrobiono koło Domu Oficera, gdzie miały zbiegać się dwie nitki kolejki. Wiercono œwidrem do badań geologicznych. Nad domniemanym korytarzem, na głębokoœci 5,7 metra napotkano na twardš powierzchnię. Badania powtórzono w 4 miejscach – wszędzie było tak samo. Udało się wydobyć na powierzchnię kawałek cegły. Zdaniem geologów ziemia w miejscach odwiertów jest pochodzenia nasypowego i wyraŸnie wyróżnia się od stałego podłoża. Mieszkańcy miasteczka pamiętajš, jak w czasie remontu jednego z domów zarwał się strop w piwnicy i zaczęła się wylewać woda. Po osuszeniu lokatorzy ujrzeli nie znany dotšd korytarz i dwa wagoniki, jak w kopalni. Z obawy, że inni ludzie będš przychodzili oglšdać i narobiš zamieszania – odkrycie zabetonowano. Podobno weterani Wehrmachtu twierdzš, że w Bornem – podobnie jak w bliŸniaczym mieœcie w Niemczech pod miastem znajduje się miasto numer dwa. Drugš tajemnicš Bornego jest zatopiony las w Jeziorze Pile. Podczas wojny na tym akwenie Niemcy testowali dwuosobowe łodzie dywersyjne. Zadaniem tych łodzi było dopłynšć do jednostek wroga i zakładać pod dnem okrętu miny, przywiezione kolejš. Na głębokich wodach Pile wykonywano naprawy i udoskonalenia. Po wojnie Rosjanie zebrali ładunki wybuchowe i podłożyli pod podwodnš przystaniš wojsk Wehrmachtu. Wskutek wybuchu poroœnięta drzewami wyspa zapadła się w jeziornš toń na głębokoœć 37 metrów. Podziemnym œwiatem zainteresowali się strażacy i założyli jedyny w Polsce oœrodek płetwonurków – ratowników. Zatopili kilka wraków samochodów i nurkujš. Nurkowie widzieli jakieœ betonowe konstrukcje pod wodš. Opowiadajš też o ogromnych węgorzach, żyjšcych w podwodnym lesie. Legenda wcišż roœnie. Dziœ.... czym to Borne urzeka? Położeniem, historiš i tajemnicami. To miasto jest inne pod każdym względem – historii, wyglšdu, przekroju społecznego mieszkańców. �amie pojęcie o mieœcie: rozrzucone domy, brak jakiegokolwiek ładu, nie wiadomo, gdzie centrum miasta, a gdzie peryferie. Szkoła podstawowa i gimnazjum (placówka, oddana do użytku w 1994 roku jest dumš gminy), poczta, zakład energetyczny, przychodnia lekarska, sklepy, sieć kafejek. Wrażenie robi rosyjski szpital, niemieckie sanatorium i polski dom pomocy społecznej w jednym – kolos o powierzchni 10 tys. m kw. Borne to szczególne miasto, gdzie można jeszcze obserwować niezwykle dynamiczne procesy integracyjne. Tygiel, w którym wcišż uciera się charakter miasta. Tutaj osiedlajš się Polacy, powracajšcy z dalekiego Kazachstanu, wracajš na staroœć Niemcy Nieprzeciętnoœć Bornego to także znacznie wyższy od œredniej krajowej wskaŸnik ludzi z wyższym wykształceniem (12 proc.) i œrednim (38 proc.). Nietuzinkowa jest też przeszłoœć. I w tych opowieœciach o przeszłoœci można dostrzec jakby nutę tęsknoty za tym, co minęło. Jakby zauroczenie strachem, który wzbudzała obecnoœć Rosjan nie minęło, a nawet potęgowało się w miarę upływu czasu... Psycholodzy znajš syndrom ofiary, być może to zjawisko występuje w leœnym miasteczku? Podobno terroryzowane ofiary zakochujš się w swoich oprawcach; czy tak też się stało w przypadku mieszkańców Bornego? W zbiorowej œwiadomoœci można też się doszukać fascynacji przeszłoœciš, w której mieszkańcy widzš swojš nadzieję na przyszłoœć... Turyœci pytajš o „pamištki” po Rosjanach. Częœć z nich zgromadzono w ratuszu – hełmy, kule, trochę destruktorów broni, instrukcja zakładania onuc, trochę obrazów. Na strychu siedziby władz miasta można obejrzeć obraz – panoramę potyczki Niemców z Rosjanami. Przyjezdnych intryguje okršgła pieczęć, z napisem: „Borne Sulinowo – Komiendant Goroda”, którš przybija turystom Tadeusz Wojewódzki. Kolejna osobliwoœć to klasztor sióstr Karmelitanek Bosych, które przyjechały z Gdyni w 1997 roku i założyły. Klasztor zajmujš doœć duży teren w pobliżu Domu Oficera, koło jeziora Pile. Siostry zaadoptowały koszarowiec, w którym były najpierw niemieckie, potem rosyjskie koszary. Po wejœciu do obiektu rzuca się w oczy długi korytarz, z którego prowadzš drzwi do niewielkich sal. Tak tubylców jak i przyjezdnych cieszš dzikie jeziora, niezmierzone połacie dawnych poligonów, częœciowo zaadoptowane przez polskie wojsko. Adrenalinę przybyszom podnoszš widoki: pomiędzy drzewami dostrzec można ruiny poligonowych budynków: strzelnic, budynków szkoleniowych, wież obserwacyjnych, schronów i magazynów. Do dziœ czynny jest polski poligon lotniczy w pobliżu Nadarzyc, huczš samoloty. Lekarz Emanuel Siejok (razem z żonš przyjechał z Włocławka) wraz z grupš przyjaciół założył stowarzyszenie, którego celem jest uruchomienie lotniska w Bornem. Działa tu również stowarzyszenie motorolotniarzy, co roku odbywajš się zawody. Jak twierdzi Jerzy Szymak, dzierżawca Zalewów Nadarzyckich. Borne i okolice to piękne miejsce. Na bliŸnie, jakš był poligon przyroda jakby nadrabiała wieloletnie zaległoœci. W tym miejscu jest szczególnie wybujała. Zalewy Nadarzyckie, największe w Europie Wrzosowisko Kłomińskie (około 2 tys. ha, na których co roku pszczelarze, podczas kwitnienia wrzosów stawiajš ule ), ponad 40 jezior, rzeka Piława, bogactwo zwierzyny, w tym unikalnego orlika białego – to zielone złoto Bornego. Wcišż czeka ono na odkrywców. Do Bornego turyœci cišgnš przez cały rok. Pod koniec stycznia zjawiajš się dzieciaki, potem emeryci, wędkarze, grzybiarze, miłoœnicy rajdów samochodowych i mikrolotów, a po nich kajakarze, żeglarze, cykliœci. Każdy czegoœ szuka Niedaleko Nadarzyc znajduje się stare wysypisko œmieci. Najpierw służyło Niemcom, potem Rosjanom. Amatorów zakopanych „skarbów” spotkać można niemal każdego dna. W poniemieckich œmietnikach szpera m.in. były oficer Wojska Polskiego. Jak coœ ciekawego znajdzie, sprzedaje i kupuje chleb. Co można znaleŸć? Stare butelki, nakrycia stołowe, puszki po piwie, a nawet po coca-coli, kufle, kałamarze, pojemniki z prezerwatywami, tabakierki z zawartoœciš, krem Nivea, nocniki, fragmenty nakryć stołowych z porcelany, ze swastykš na odwrocie. Sporym wzięciem cieszš się kubki z figurkami niemieckich żołnierzy. Majš na rynku niezłš cenę W Bornem i okolicy ludzie cišgle czegoœ szukajš, bo od lat można tu dużo znaleŸć – od schronów atomowych po destruktory i guziki z mundurów trzech armii. Na zlecenie gminy rozbierane sš wybrukowane jeszcze przez Niemców drogi, a kamień trafia – w różne miejsca.... Latem w okolicy spotkać można mężczyzn. Chodzš po dwóch, po trzech, z rowerami i workami. Zbierajš łubin, rosnšcy na byłym poligonie obficie. Coraz więcej ludzi żyje z tego, co nazbiera w lesie, a sš to: bzy, jagody, grzyby, kwiaty lipy, owoce głogu. Miasto zostawione same sobie Borne nie jest jedynš bazš wojskowš, w której rozpoczęto konwersję nieruchomoœci służšcych przez dziesięciolecia innym celom. W tym czasie w Europie likwidowano ponad 700 baz, przy czym w Polsce proces ten nasilił się podczas realizacji programu restrukturyzacji armii, który był warunkiem przyjęcia do NATO. W Europie w zagospodarowaniu takich baz brały udział sztaby ekspertów, planistów, dysponujšcych potężnymi œrodkami. Borne Sulinowo pozostawiono niemal same sobie. Był co prawda Rzšdowy Program Zagospodarowania Mienia Poradzieckiego, ale nie spełnił on oczekiwań władz i mieszkańców. Według Niemców Borne miało być drugim, po Połczynie Zdroju oœrodkiem rozwoju rasy nordyckiej. Tutaj miały trafiać ciężarne kobiety, zapłodnione przez Nordyków w Połczynie. Miał tu znajdować się inkubator nadludzkiej rasy. Po tej ponurej przeszłoœci poza domami, willami, schronami i innymi obiektami wojskowym pozostała płaskorzeŸba Hitlera na koniu. Została odsłonięta podczas remontu frontonu Domu Oficera.

Walentyna Rakiel-Czarnecka