Œmieć - dowód na istnienie człowieka?

Œrodowisko naturalne pracuje jak dobrze naoliwiona maszyna, w której substancje znajdujš się w stałym biologicznym obiegu. Wszystko, co natura wytworzy, może następnie rozłożyć na proste substancje, które z kolei służš znów jako surowce do nowych procesów wytwórczych. Odwiecznym wrogiem tej doskonałoœci jest człowiek. Od zarania próbował ujarzmić œrodowisko.

Historia cywilizacji to historia wypierania przyrody i jej eksploatacji w celach gospodarczych. Efekty nie pozostajš obojętne dla flory i fauny, jak i dla przyrody nieożywionej. Postęp techniki doprowadził do kolizji między człowiekiem a prawami natury. Głównymi œladami bytnoœci człowieka sš œmieci. Odpadami sš wszystkie nie spożytkowane produkty pochodzšce z bytowej i gospodarczej działalnoœci człowieka. Charakter i wielkoœć odpadów zależy od poziomu życia ludnoœci, konsumpcji dóbr materialnych, dostępnoœci surowców i technologii produkcji oraz postępu technicznego i œwiadomoœci ekologicznej. W przeciwieństwie do procesów naturalnych wszystkie procesy techniczne charakteryzujš się powstawaniem odpadów. Odpady sš zanieczyszczeniem, które raz wyemitowane, przez długi czas oddziaływuje na œrodowisko naruszajšc równowagę przyrodniczš. Wyróżnia się aż 16 kategorii odpadów. Najpowszechniejsze odpady to: odpady niebezpieczne, odpady opakowaniowe i odpady komunalne. Prywatne fabryki œmieci Każde gospodarstwo domowe „produkuje” niewyobrażalnš iloœć œmieci. Szacuje się, że jeden mieszkaniec miasta wytwarza rocznie ok. 320 kg. Gdyby zadać sobie trochę trudu można obliczyć, że każde „œrednie” mieszkanie generuje w cišgu doby ok. 30 litrów œmieci na dobę. Kiedy je ugnieciemy – zmniejszajš się o ok. 30 proc. W cišgu tygodnia z jednego mieszkania wynosi się ok. 60 litrów œmieci tygodniowo. W cišgu roku daje to ok. 2196 litrów. WyobraŸmy sobie osiedle liczšce 4 tys. bloków, a w każdym 70 mieszkań. W cišgu roku takie osiedle wyprodukuje œmieci, które „utworzš” oœmiopiętrowy budynek zajmujšcy działkę o powierzchni około 540 m kw. Zawartoœć naszego prywatnego kosza na œmieci okreœla zamożnoœć i status społeczny jego właœciciela. Wœród składników odpadów komunalnych można wyróżnić 4 podstawowe grupy: surowce wtórne (głównie z opakowań – papier, tworzywa sztuczne, szkło, metale, tekstylia), które stanowiš 30 proc. masy odpadów; odpady biologiczne i kuchenne (resztki pożywienia, zanieczyszczone opakowania produktów spożywczych), które stanowiš ok. 50 proc. masy odpadów; odpady z ogrzewania mieszkań (popiół i żużel, ze spalania węgla i koksu), stanowišce 15 – 20 proc. masy odpadów; inne odpady – występujšce sporadycznie i zwišzane z różnymi formami działalnoœci bytowej człowieka (ze sprzštania mieszkań, utrzymania czystoœci, odpady ogrodowe, zużyte leki, chemikalia itp.), stanowišce do 5 proc. masy odpadów. Odpady komunalne (stałe i ciekłe) powstajš w gospodarstwach domowych oraz w obiektach użytecznoœci publicznej i obsługi ludnoœci. Wœród odpadów komunalnych znajdujš się też niebezpieczne (odpady z zakładów opieki zdrowotnej oraz zakładów weterynaryjnych), które ze względu na pochodzenie, skład chemiczny, biologiczny i inne właœciwoœci i okolicznoœci stanowiš zagrożenie dla ludnoœci lub œrodowiska. Sš to: oleje i tłuszcze, farby, lakiery i żywice, rozpuszczalniki, kwasy, alkalia, leki, pestycydy, lampy fluorescencyjne (œwietlówki) i inne odpady zawierajšce rtęć, aerozole, urzšdzenia z freonem. Czy zwykły zjadacz chleba zdaje sobie sprawę z zaœmiecania œwiata? Wszystko wskazuje na to, że nie. Właœciciel „prywatnej fabryki œmieci” nie ogranicza się do produkcji odpadów w czterech œcianach i zapełniania przydomowych œmietników. W miejscach użytecznoœci publicznej, na ulicach, parkach pełno jest niedopałków, ogryzków, opakowań. Nawet na łonie natury zostawiamy „pamištkę” – butelki, puszki, opakowania, papiery, resztki jedzenia. Co dzieje się z odpadami? Jest kilka sposobów ich unieszkodliwiania: składowanie na wysypiskach, spalanie, recykling, kompostowanie. Mamy też trzy sposoby na ograniczenie odpadów: segregacja, recykling (ponowne wykorzystanie surowców wtórnych), przedłużanie życia przedmiotów. Recykling daje nam duże oszczędnoœci: odzyskujemy szkło, papier, odpady organiczne, chronimy drzewa, oszczędzamy surowce mineralne (np. piasek, który ponownie wykorzystujemy do produkcji szkła), resztki jedzenia (skórki warzyw i owoców) wykorzystujemy jako nawóz naturalny W odpadach przemysłowych i komunalnych, w gospodarstwach hodowlanych, na polach uprawnych mamy ukryty olbrzymi majštek. Sš to metale, tworzywa sztuczne, wyroby gumowe, które można przetworzyć na podobnie cenne wyroby lub np. drewno, słoma, gnojowica, osady œciekowe, które można wykorzystać jako Ÿródło energii odnawialnej z biomasy Szacuje się, że na wysypiskach odpadów przemysłowych mamy ponad 2 mln ton wszelkiego dobra, prawie cały przeglšd Tablicy Mendelejewa, ze srebrem i rtęciš na czele. Mamy to nie znaczy, że korzystamy z tych bogactw. Gospodarka odpadami stanowi jeden z najbardziej zaniedbanych obszarów ochrony œrodowiska ze względu na ogromnš iloœć odpadów przemysłowych i komunalnych nagromadzonych w przeszłoœci oraz bieżšco wytwarzanych. Odpady te często sš składowane w sposób zagrażajšcy œrodowisku i ludziom, powodujš degradację powierzchni ziemi i zanieczyszczajš wody podziemne, powierzchniowe i powietrze. PETY Segregacja nadal pozostaje u nas doœć abstrakcyjnym pojęciem. Możemy ten problem przeœledzić na przykładzie PET-ów. Co roku wzrasta œwiatowe zużycie politereftalenu (PET). Na œwiecie produkuje się około 6 mln ton opakowań z tego tworzywa, głównie butelek. Zalety PET- ów sš powszechnie znane: jest to opakowanie wytrzymałe, lekkie, wygodne w transporcie. Może być ponownie przetworzone: m.in. poprzez hydrolizę i alkoholizę – na żywice, plastyfikatory i inne. Największš wadš PET-ów jest ich „niezniszczalnoœć”. Szacuje się, że rozkład plastikowej butelki może trwać nawet ponad 1000 lat. Opakowania plastikowe nie ulegajš rozkładowi od wpływem kontaktu z wodš, gdyż jej nie wchłaniajš. Selektywna zbiórka jest koniecznoœciš, nie tylko ze względu na zanieczyszczanie œrodowiska, ale także ze względu na ograniczonš powierzchnię wysypisk oraz koszty składowania plastikowych butelek. Problemem pozostaje zbiórka tych opakowań. Na naszych ulicach coraz więcej jest pojemników na plastik. W kraju funkcjonujš przedsiębiorstwa, przetwarzajšce PETY. Jak dotšd jednak żadna z metod zbiórki, segregacji i przetwarzania plastiku nie okazała się całkowicie skuteczna. Większoœć sztucznych tworzyw trafia na wysypisko, jest też wyrzucana „gdziekolwiek”. Wystarczy wejœć do najbliższego zagajnika, aby zobaczyć, że jest to smutna prawda. Leœnicy gorzko żartujš, że lasy to największe przedsiębiorstwo utylizacji odpadów w naszym kraju. Plastikowe folie i niepotrzebne opakowania leżšce pod drzewami będš je zatruwać i szpecić przez setki lat. Dyrektor Generalny Lasów Państwowych – Janusz Dawidziuk powiedział: Œmieci to obok pożarów największe zagrożenie naszych lasów. Trzeba mieć œwiadomoœć, że problem będzie narastał i trzeba szukać sposobów jego rozwišzania. Odpady szczególnie niebezpieczne Zbudowane w latach 60. i 70. mogilniki przeznaczone były m.in. do bezterminowego gromadzenia odpadów niebezpiecznych. Zagrożenie œrodowiska przez substancje zdeponowane w mogilnikach wynika głównie z nieprawidłowej ich lokalizacji, a często niewłaœciwego wykonania oraz złego stanu technicznego zbiorników i niewłaœciwego składowania różnych odpadów niebezpiecznych. Lokalizujšc tego typu obiekty w latach 60. i 70. nie brano pod uwagę zagrożeń i wód podziemnych, gleb i cieków wodnych oraz ujęć wody pitnej. Idealne, kilkanaœcie lat temu, rozwišzanie teraz okazało się bombš z opóŸnionym zapłonem. W Polsce istniało około 340 mogilników i 50 zwykłych dołów ziemnych, w których składowano przeterminowane œrodki ochrony roœlin. Szacuje się, że w mogilnikach i magazynach znajduje się jeszcze 12 tys. ton przeterminowanych œrodków i opakowań po nich oraz innych odpadów niebezpiecznych. W cišgu ostatnich lat zlikwidowano około 70 mogilników i około 200 magazynów. BATERIE – dlaczego je zbieramy? Głównym składnikiem ogniw baterii i akumulatorów sš najbardziej toksyczne metale ciężkie: ołów, rtęć, kobalt, nikiel. Te właœnie pierwiastki, ze zużytych i niezabezpieczonych baterii dostajš się do œrodowiska, wód powierzchniowych, powietrza i gleby, skšd wchodzš w łańcuchy pokarmowe, a więc dostajš się do organizmów człowieka, roœlin, zwierzšt. Pierwiastki te sš wybitnie kancerogenne. Dlatego baterie wymagajš innego traktowania niż inne odpady. A jak jest w życiu? Najczęœciej bateria i akumulatory przenikajš do strumienia odpadów komunalnych i trafiajš na składowiska komunalne. W rezultacie niebezpieczone substancje przenikajš poprzez wody opadowe do gleby, wód powierzchniowych i podziemnych., powodujšc ich niebezpieczne skażenie. Na Zachodzie – w każdym dużym sklepie znajdujš się pojemnik na baterie... A u nas? Zgodnie z unijnymi przepisami producenci baterii i akumulatorów oraz importerzy sš zobowišzani do utworzenia systemu zbiórki tych odpadów i uzyskania okreœlonego w poszczególnych latach poziomu odzysku i recyklingu. Jeœli tego nie zrobiš – muszš na konto marszałka wpłacić opłatę produktowš. Gdzie oddać komputer? Z dnia na dzień na œwiecie wzrasta liczba zużytych PC-tów. Wiele z nich trafia na składowisko odpadów. Częœć zostanie wywieziona do biedniejszych krajów. Użytkownicy nie zastanawiajš się, co ukrywa się w plastikowej obudowie telefonu komórkowego lub w komputerze. Co dzieje się z urzšdzeniem elektronicznym wyrzuconym tylko po to, aby zrobić miejsce na nowe. Aby zobaczyć jaki los je czeka trzeba pojechać do miejsca region Guiyu w chińskiej prowincji Guangdong. Codziennie przyjeżdżajš tam setki ciężarówek wiozšcych niechciane komputery, drukarki i telewizory z Ameryki Północnej na wysypiska rozrzucone między wioskami tego regionu. Pozbawieni jakiejkolwiek ochrony wędrowni pracownicy, którzy za dolara lub dwa dziennie przeczesujš góry elektronicznych odpadów – spalajšc tworzywa sztuczne, rozbijajšc kineskopy i wylewajšc kwas na płytki drukowane, by pozyskać z nich cenne metale i inne wartoœciowe materiały. Powietrze wokół wysypisk wypełnia rakotwórczy dym. Woda w tym regionie została tak zanieczyszczona, że wodę pitnš trzeba przywozić samochodami z miejsc odległych o 30 km. Przeciętny zestaw komputerowy jest zespołem urzšdzeń wyprodukowanych z około 1000 różnych materiałów. Częœć z nich jest silnie toksyczna. Przedostawanie się niebezpiecznych substancji do wód gruntowych, a za ich poœrednictwem – do organizmów zwierzšt, roœlin i człowieka może powodować różne choroby jelit, wštroby, układu nerwowego i krwionoœnego, a także sprzyjać rozwojowi chorób nowotworowych. Substancje toksyczne trafiajš również do gleby oraz atmosfery w rezultacie procesów spalania odpadów. Do najbardziej szkodliwych składników zawartoœci komputera osobistego należš: bar, beryl, kadm, ołów, tworzywa sztuczne (w tym PCV) i rtęć. Z danych z sierpnia 2003 roku przez magazyn komputerowy CHIP wynika, że 40 proc. odpadów ołowiowych, jakie trafiajš do gleby i wód gruntowych, pochodzi właœnie z przemysłu elektronicznego. Sš już „ekologiczne jaskółki” i nadzieje, że w przyszłoœci komputery będš bardziej przyjazne dla œrodowiska. DYREKTYWA 2002/95/EC Parlamentu Europejskiego i Rady z 27 stycznia 2003 roku na temat zakazu użycia niebezpiecznych substancji w wyposażeniu elektrycznym i elektronicznym (RHS – restriction od the use certain hazardous substances) zobowišzujš państwa członkowskie UE do zapewnienia, iż nowe wyposażenie elektryczne i elektroniczne wprowadzone na rynek po pierwszym lipca 2006 roku nie będzie zawierało ołowiu, rtęci, kadmu ani innych wymienionych w Dyrektywie toksyn (art. 4 Dyrektywy). Toksyczne substancje majš zostać zastšpione bardziej przyjaznymi dla œrodowiska naturalnego i zdrowia ludzi zamiennikami. Z kolei zgodnie z innymi przepisami majš być stworzone systemy pozwalajšce użytkownikom i dystrybutorom na co najmniej bezpłatne oddawanie zużytego sprzętu. A jak jest u nas? By oddać w Polsce komputer do recyklingu, nadal niestety potrzeba odrobiny samozaparcia. I u nas jednak pojawiajš się przedsiębiorstwa, oferujšce „czyste” pozbycie się elektronicznych odpadów. Umożliwia to art. 15 Ustawy z 15 lutego 1992 roku o podatku dochodowym od osób prawnych. Utylizacjš sprzętu komputerowego zajmujš się m.in: Thornmann Recykling (www.thornmann.com.pl), Mega Service Recykling SC z Bielska-Białej (www.utylizacja.pl), PROEKO Grupa Polska s.j. z Piaseczna (www.proekogp.com.pl Jednym ze „œmieciowych” problemów sš OPAKOWANIA Masę odpadów opakowaniowych szacuje się w Polsce w roku 2003 na ok. 3,5 mln ton. Przewiduje się, że w 2007 będzie to 4,7 mln ton! Największš grupę stanowiš u nas opakowania z papieru (ok. 33 proc.), następne w kolejnoœci sš opakowania z tworzyw sztucznych (27) proc., wielomateriałowe (16 proc.), ze szkła (14 proc.), z metali (6 proc, w tym (aluminiowe puszki po napojach – 1,5 proc.) oraz opakowania organiczne ( np. drewniane ) – 4 proc. Wytwarzane materiały opakowaniowe stanowiš różne kompozycje tworzyw sztucznych, głównie polipropylenu i polietylenu, przy bardzo dużym udziale ( powyżej 50 proc.) surowców mineralnych (kalcyt, dolomit itd.). Pojawiły się proekologiczne materiały do pakowania produktów spożywczych typu Ecolean. Materiały ELM (Ecolean Material) sš zgodne z wytycznymi Agendy 21. Opakowania z tych materiałów, w zależnoœci od rodzaju sš o 30-70 proc. mniej ucišżliwe dla œrodowiska naturalnego, ulegajš też szybciej fotodegradacji, w porównaniu z tworzywami sztucznymi. I w tym kierunku œwiat będzie zmierzał. Przepisy mamy dobre Zagadnienia ochrony przez zanieczyszczeniem odpadami uregulowano, poza prawem ochrony œrodowiska aż w pięciu innych ustawach: o odpadach, o opakowaniach i odpadach opakowaniowych, o obowišzkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi odpadami oraz o opłacie produktowej i depozytowej, prawie atomowym i wreszcie w ustawie o utrzymaniu porzšdku i czystoœci w gminach. Unia Europejska opracowała strategię zarzšdzania odpadami. Jej podstawš sš cele zawarte w Jednolitym Akcie Europejskim (JAE), który stanowi nowelizację Traktatu Rzymskiego. Artykuł 310 ustanawia zasady polityki ekologicznej, obejmujšce: prewencję, naprawienie szkód u Ÿródeł ich powstawania oraz ponoszenie kosztów przez zanieczyszczajšcego (polluter pays). W strategii zarzšdzania gospodarkš odpadami wyróżnić można następujšce podstawowe kierunki: prewencję dotyczšcš zarówno wyrobów, jak i technologii, recykling, unieszkodliwianie oraz transport. Nowe dokumenty prawne UE kładš duży nacisk na koniecznoœć stosowania technologii bezodpadowych (czystych) oraz produktów ekologicznych, oznakowanych certyfikatem „Przyjazny œrodowisku” (eco – label), a także podkreœlajš celowoœć przyjęcia jednolitych zasad odpowiedzialnoœci cywilnej za szkody spowodowane przez odpady. Odpowiedzialnoœć tš powinna ponosić osoba prowadzšca działania, w wyniku których powstajš odpady, a także importer odpadów. Okreœlono też zasady (drogi) racjonalnego postępowania z odpadami, według następujšcej kolejnoœci: unikanie, wykorzystanie, usuwanie. Wzrost œwiadomoœci ekologicznej społeczeństwa, zaangażowanie naukowców, organizacji pozarzšdowych i wreszcie samych polityków doprowadziły do tego, że nadszedł moment opamiętania. Na szczęœcie obecnie główny akcent kładzie się na umiejętnoœci zarzšdzania zasobami w harmonii z przyrodš oraz na bardziej humanitarnym traktowaniu Ziemi, a mianowicie jako „kolebki ludzkoœci” oraz miejsce życia i rozwoju człowieka. Podatek œmieciowy Został wprowadzony w 2005 roku, przenosi na nasz grunt rozwišzania wprowadzone w częœci krajów UE. Podatek oznacza opłatę pobieranš przez gminy za odbieranie odpadów komunalnych. Gmina będzie właœcicielem odpadów komunalnych i jej zadaniem będzie zorganizować system zbierania odpadów komunalnych. Gmina będzie odpowiedzialna za ustalanie wysokoœci stawek opłat za zbiórkę odpadów, a mieszkańcy będš zobowišzani wpłacać jš na konto urzędu (parapodatek). Gmina będzie zobowišzana do zorganizowania selektywnego zbierania odpadów. Towarzyszyć temu powinny działania informacyjno – edukacyjne. Dlaczego problem œmieci wcišż nie jest rozwišzany? Ma na to wpływ m.in. niski poziom wiedzy ekologicznej wœród kadry przemysłowej, parlamentarzystów, administracji rzšdowej i wœród samorzšdowców, w aparacie sprawiedliwoœci (umorzenia z powodu niskiej szkodliwoœci społecznej czynu), niedostateczna wiedza nauczycieli akademickich, szkolnictwa powszechnego. Co zrobić, żeby ten œmieciowy problem rozwišzać? W rozwišzaniu problemu odpadów najważniejszš rolę odgrywa zmniejszenie ich iloœci. W każdym gospodarstwie domowym jest to możliwe, jeżeli zaczniemy gospodarować ekonomicznie. Efekty akcji sprzštania œrodowiska, w którym żyjemy sš niezwykle krótkotrwałe. Należy dšżyć do zmiany œwiadomoœci społeczeństwa. Wszyscy powinni zrozumieć, że dbałoœć o œrodowisko naturalne jest naszym wspólnym obowišzkiem. Okazuje się, że wyrzucony w drodze do szkoły lub do pracy papierek urasta do problemy już w skali lokalnej, a w skali globalnej może zagrażać naszemu zdrowiu lub życiu. Nikt z nas jeszcze nie wierzy, że zasypiš nas œmieci, ale jeżeli nie zmienimy radykalnie naszego postępowania, to co dziœ wydaje się fikcjš, w przyszłoœci może stać się faktem. Tekst ten został opublikowany w miesięczniku LOP "Przyroda Polska" w styczniu 2005 roku

Walentyna Rakiel-Czarnecka