Ostoja nietoperzy

W podziemiach MRU znajduje się największa w Polsce i Europie zimowa kolonia nietoperzy, liczšca około 25 tys. osobników. Ssaki zlatujš się tutaj z obszaru œrodkowoeuropejskich nizin.

Międzyrzecki Rejon Umocnień (Festungsfront Oder-Warthe-Bogen) System fortyfikacji powstały w latach 1934-45, na ówczesnej granicy polsko-niemieckiej. Obecnie MRU jest atrakcjš turystycznš. W 1980 utworzono w nim faunistyczny rezerwat pod nazwš "Nietoperek" - miejsce hibernacji nietoperzy. Od 1 listopada do 1 kwietnia ze względu na ochronę gatunkowš nietoperzy obowišzuje całkowity zakaz wstępu do podziemi MRU. Osobom i placówkom oœwiatowym zainteresowanym odwiedzeniem rezerwatu podajemy adres: Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Lubuskiego, Chiropterologiczna Stacja Edukacyjno-Badawcza Nietoperek 34, 66-305 Kaława. Ostoja nietoperzy Do podziemi Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego wchodzi się poprzez niewielkie, metalowe drzwi, częœciowo zrujnowane korytarze, aby betonowymi, wšskimi schodami zejœć na poziom siedmiu pięter pod ziemiš. Ciemnoœć i niezwykłoœć miejsca sprawiajš, że przybysze czujš się niepewnie. Zdarzały się zresztš wypadki œmiertelne. Sieć korytarzy, rozgałęziajšcych się, cišgnšcych się kilometrami, na których co kilka kroków wyziera głęboka studnia jest bardzo niebezpieczna dla ludzi nie znajšcych tych miejsc. Sš jednak istoty, które czujš znakomicie w podziemnych fortyfikacjach, traktujš je jak dom. W podziemiach MRU znajduje się największa w Polsce i Europie zimowa kolonia nietoperzy, liczšca około 25 tys. osobników. Ssaki zlatujš się tutaj z obszaru œrodkowoeuropejskich nizin. W MRU, będšcym jednym z najciekawszych zabytków sztuki fortyfikacyjnej XX wieku w Europie, zasiedlanie podziemi przez nietoperze rozpoczęło się już pod koniec lat 40. ub. w. Zjawisko to nasiliło się w latach 80. Podziemne korytarze obiektu stały się nie tylko miejscem zimowania nietoperzy, ale także ich odpoczynku, schronienia oraz rozrodu w porze letniej. Populacja zasiedlajšcych podziemia nietoperzy składa się z 12 gatunków reprezentujšcych rodzinę mroczkowatych. Znajdujš się tam: nocek rudy, nocek duży, nocek Natterera, nocek Brandta, nocek wšsatek, gacek brunatny i gacek szary, mroczek póŸny, mopek i karlik malutki, a także - objęte całkowitš ochronš gatunkowš - nocek Bechsteina i nocek łydkowłosy. Nietoperze (Chiroptera) zawsze fascynowały człowieka. W Polsce do tej pory stwierdzono 21 gatunków nietoperzy, wszystkie objęte sš ochronš gatunkowš (Rozporzšdzenie Ministra Ochrony Œrodowiska, Zasobów Naturalnych i Leœnictwa z dnia 6 stycznia 1995 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierzšt). Powszechnie znanym jest gacek i to tylko z nazwy. Wœród występujšcych u nas wyróżnia się dwie rodziny, obie z rzędu owadożernych: podkowcowate i mroczkowate. Do pierwszej należy podkowiec mały, do drugiej zalicza się pozostałe gatunki, jak np. nocki (rudy, Nattera, mroczki, karliki, borowce, gacki i mopki). Do największych krajowych gatunków należy nocek duży, o ciężarze do 40 g i rozpiętoœci skrzydeł ok. 40 cm. Jeden z największych - borowiec wielki waży tyle co lekko otyły wróbelek. Najmniejszy - karlik malutki, waży tylko kilka gramów, a rozpiętoœć skrzydeł wynosi ok. 20 cm (może zmieœcić się w pudełku po zapałkach). Nietoperze na ogół nie budujš schronień, lecz wykorzystujš najrozmaitsze kryjówki - zarówno naturalne, jak i wybudowane przez człowieka. W budynkach zasiedlajš różne zakamarki, nie tylko na strychach, ale i w kominach, przewodach wentylacyjnych, poddaszach. Można je spotkać za okiennicami, pod mostami, w studniach, we wszelkiego rodzaju podziemiach. Niektóre upodobały sobie dzwonnice. Częœć z nich zasiedla dziuple, głównie w starych ogrodach, znajdujšcych się w pobliżu wód i lasów. Jak podaje Wincenty Harmata w "Przyrodzie Polskiej" z 2000 roku pod koniec lat 90. w Krakowie kilkakrotnie złowiono nietoperze w wysokich blokach mieszkalnych. Większoœć nietoperzy żyje w grupach liczšcych nawet kilka tysięcy osobników. Zimš nasze polskie nietoperze zapadajš w stan hibernacji - zasypiajšc obniżajš temperaturę ciała o kilka stopni. Nie jest to zwykły sen zimowy, trwajšcy tygodniami, jest on bowiem wielokrotnie przerywany. Zwierzęta budzš się m.in. aby uzupełnić stan wody w organizmie. Do hibernacji przygotowujš się starannie, gromadzšc duży zapas tłuszczu. Niektóre wyglšdajš jak kuleczki. Tuż przed zaœnięciem nietoperze majš gody. Robiš "to" przed zaœnięciem, gdyż po okresie hibernacji nie sš zdolne do kopulacji. Samice przechowujš nasienie samca do póŸnej zimy. Przed opuszczeniem jaskini doprowadzajš do zapłodnienia, cišża rozwija się. Młode rodzš się około pierwszej połowy czerwca. Poród oraz opiekę nad młodymi można obserwować w "Batmanówce", czyli w Obserwatorium Nietoperzy w Szkole Podstawowej w Kopankach. Mieszkajš tam doœć licznie nocki duże. Samice podczas porodu zwisajš głowš w dół, poród trwa zwykle 2-3 godziny. Matka łapie młode w błonę rozpiętš między nogami i ogonem. Noworodek jest œlepy, łysy i bardzo nieporadny. Doœć jednak silny, aby złapać sutek matki i wisieć na nim na brzuchu. Ssaki te narażone sš na różne niebezpieczeństwa: zniszczenie naturalnych miejsc ich przebywania, wzrost zanieczyszczeń œrodowiska, pestycydy, a także bezmyœlnoœć ludzkš. Spoœród 30 gatunków występujšcych w Europie, 12 zaliczonych jest do kategorii skrajnie zagrożonych i ginšcych, 13 do narażonych na wyginięcie, 2 do gatunków rzadkich i 3 do niezagrożonych. Według oceny ekspertów Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody nietoperze sš najbardziej zagrożone wymarciem spoœród wszystkich gatunków europejskich ssaków. Objęcie nietoperzy ochronš gatunkowš okazało się niewystarczajšce, od lat spada liczebnoœć większoœci gatunków. Dlatego wszystkie europejskie konwencje dotyczšce ochrony przyrody zawierajš zapisy o koniecznoœci ochrony tych zwierzšt. Konwencja Berneńska z czerwca 1982 roku wskazuje na pilnš potrzebę objęcia ochronš zagrożonych gatunków, do których zalicza nietoperze. W trzy lata póŸniej powstaje Konwencja Bońska, która staje się podstawš Porozumienia o Ochronie Nietoperzy w Europie, które wprowadzono w życie w styczniu 1994 roku. Wiosnš 1996 roku Państwem - Stronš Porozumienia, zwanego Porozumieniem Bońskim stała się także Polska. Każda ze stron Porozumienia zobowišzała się wskazać na obszarze swej jurysdykcji stanowiska ważne dla zachowania i ochrony nietoperzy. W Polsce jedynymi rezerwatami przyrody utworzonymi w celu ochrony nietoperzy jest "Nietoperek I" i "Nietoperek II", obejmujšce MRU. Minister Leœnictwa i Przemysłu Drzewnego zarzšdzeniem z 11 sierpnia 1980 r. na obszarze 2,5 ha utworzył rezerwat przyrody "Nietoperek". Ochrona rezerwatowš objęto podziemne fortyfikacje. W celu powiększenia siedlisk nietoperzy minister Ochrony Œrodowiska, Zasobów Naturalnych i Leœnictwa rozporzšdzeniem z 23 grudnia 1998 uznał za rezerwat przyrody pod nazwš "Nietoperek II" obszar lasu i nieużytków oraz częœci podziemi MRU o powierzchni 48,27 ha położony w gminach Międzyrzecz i Żubrza. Przepisy te miały chronić spokój nietoperzy, zakłócany głównie przez poszukiwaczy militariów. Niepożšdani goœcie mimo zakazów kršżš pod ziemiš nie tylko w zabronionych miejscach, ale także w porze hibernacji ssaków. Budzš zwierzęta ze snu i jest to dla nietoperzy œmiertelne zagrożenie. Każde bowiem ponadplanowe przebudzenie wymaga od zwierzštka dodatkowej energii. Budzšc się traci ono spory zapas tłuszczu - dodatkowe przerwanie snu oznacza często œmierć. Dla ochrony miejsc żerowania nietoperzy na terenie otaczajšcym MRU został utworzony uchwałš Rady Miejskiej w Międzyrzeczu w 1997 roku Zespół Przyrodniczo - Krajobrazowy "Uroczysko Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego", stanowišcy otulinę o powierzchni 5130 ha i strefę ochronnš rezerwatów. W czerwcu 2000 roku został zatwierdzony przez wojewodę lubuskiego plan ochrony obu rezerwatów. Tendencja zmniejszania się populacji nietoperzy w Europie i znaczenie podziemi MRU w zapewnieniu stabilnoœci populacji tych ssaków na obszarze Nizin Œrodkowoeuropejskich przyczyniły się do opracowania projektu pt. "Ochrona Nietoperzy w Międzyrzeckim Rejonie Umocnień i Rezerwacie Nietoperek". Projekt ten został w 1998 roku finalistš trzeciej edycji ogólnopolskiego konkursu ogłoszonego przez EkoFundusz na ochronę ginšcych gatunków roœlin i zwierzšt. Celem projektu była m.in. ochrona zimowego siedliska populacji nietoperzy, ochrona jedynej w Polsce kolonii lęgowej nocka dużego znajdujšcej się w warunkach podziemnych, dokładne rozpoznanie warunków zimowego siedliska poszczególnych gatunków tych zwierzšt, opracowanie kompleksowego planu ochrony ich siedlisk. W ramach projektu dofinansowanego przez EkoFundusz, WFOŒiGW oraz NFOŒiGW zabezpieczono kratami wejœcia do letniej kolonii nocka, zakupiono sprzęt niezbędny do wykonywania zabezpieczeń, wyposażenie do badań i monitoringu zimowego siedliska, ponton do poruszania się po zalanych wodš korytarzach podziemnych fortyfikacji, opracowano kompleksowy plan ochrony rezerwatów i Uroczyska MRU. Jak poinformował nas dyrektor Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Lubuskiego Stanisław Bškowski dzięki œrodkom wydanym w ramach projektu nietoperze sš lepiej chronione niż dotšd, specjaliœci z Chiropterologicznej Stacji Edukacyjno-Badawczej, wolontariusze z Polskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody "Salamandra" i Wrocławskiej Grupy Chiropterologów lepiej poznali warunki bytowania, preferencje siedliskowe ssaków, ich bazę pokarmowš i typy œrodowisk, w których najczęœciej żerujš. Nietoperze to jedyne ssaki, które razem z ptakami opanowały zdolnoœć aktywnego lotu. Latajš dzięki fałdowi skóry, tzw. błonie lotnej, rozpiętej między palcami przednich a tylnymi kończynami. Sš drugim, po gryzoniach, rzędem ssaków pod względem liczby gatunków. Na œwiecie znanych jest około 970 gatunków nietoperzy. Występujš na całej kuli ziemskiej. Najmniejsze nietoperze ważš ok. 2 g (najmniejsze żyjš w Tajlandii i sš wielkoœci trzmiela) zaœ największe do 1,35 kg. Artykuł był opublikowany w miesięczniku LOP "Przyroda Polska" w paŸdzierniku 2004 roku

Walentyna Rakiel-Czarnecka