STRONA GŁÓWNA | KIM JESTEM | NIEZAPOMINAJKA | AKTUALNOŚCI | FORUM | FUNDACJA DOBRE ŻYCIE | KSIĘGA GOŚCI |NAPISZ
 

 

Bez bagna żyć się nie da...

Mokradła to wszelkie ekosystemy wodne i ziemnowodne. Ich cechą wspólną jest stałe lub okresowe przesycenie wodą podłoża, występowanie roślin wodnolubnych (hydrofitów) lub specyficznej gleby. Klasyfikacja mokradeł obejmuje zbiorniki wodne (jeziora, stawy, zbiorniki zaporowe), cieki (źródła, potoki, rzeki, estuaria, kanały i rowy melioracyjne), bagna (wysokie, przejściowe i niskie, mułowiska, namuliska, pomokliska).


Dla ekologów mokradła są bezcennymi ekotonami, czyli strefami przejściowymi pomiędzy położonymi wyżej ekosystemami lądowymi, a ekosystemami typowo wodnymi. W XX wieku zanikła lub została zdegradowana ponad połowa mokradeł na świecie. Głównym ich wrogiem jest człowiek, traktujący często obszary wodno - błotne jako nieużytki. Obecnie mokradła należą do ekosystemów zagrożonych w skali międzynarodowej. Ze względu na olbrzymie znaczenie dla przyrody muszą być chronione. Bagna i mokradła stanowią bowiem siedliska ginących gatunków roślin i zwierząt. Odgrywają kluczową rolę w ochronie światowych zasobów wody pitnej i utrzymaniu równowagi klimatycznej Ziemi. Naturalne torfowiska mają większy udział w wiązaniu dwutlenku węgla z atmosfery aniżeli lasy tropikalne. Konwencja Ramsarska W celu powstrzymania dalszej degradacji mokradeł w irańskiej miejscowości Ramsar 2 lutego 1971 roku została sporządzona Konwencja, która wyznacza ramy międzynarodowej współpracy w zakresie ochrony obszarów wodno-błotnych. Spis Obszarów Wodno-Błotnych o Międzynarodowym Znaczeniu obejmuje 1387 mokradeł o powierzchni ponad 122 mln ha. Konwencję Ramsarską podpisało 141 krajów (Polska przyjęła ją w 1978 roku). Zobowiązały się one chronić nie tylko mokradła ze Spisu, ale także wartościowe obszary wodno-błotne na swoim terytorium. Konwencja zobowiązuje sygnatariuszy do "powiększania liczebności ptactwa wodnego na odpowiednich obszarach wodno - błotnych". W spisie jest 13 polskich obszarów wodno - błotnych: parki narodowe - Biebrzański, Wigierski, Poleski, Narwiański i Słowiński oraz Jezioro Łuknajno, Jezioro Świdwie, Jezioro Karaś, Jezioro Siedmiu Wysp, Słońsk (w Parku Narodowym "Ujście Warty"), Jezioro Drużno, Stawy Milickie oraz subalpejskie torfowisko w Karkonoskim Parku Narodowym. Wiele ptasich ostoi obejmuje Sieć Natura 2000. W sumie mokradła naturalne i przeobrażone zajmują w Polsce ponad 4 mln ha, co stanowi 13 proc powierzchni kraju. Bogactwem naszego kraju są zachowane jeszcze naturalne wody: meandrujące rzeki, dzikie jeziora i obszary podmokłe. Strategie i samorządy W Polsce potrzeba ochrony obszarów wodno-błotnych została uwzględniona w "II Polityce Ekologicznej Państwa" oraz w "Strategii Ochrony i Umiarkowanego Użytkowania Różnorodności Biologicznej". Uznano, że siedliska wodne i błotne są szczególnie ważne dla zachowania różnorodności biologicznej i krajobrazowej oraz bilansu wodnego kraju. Przez lata mokradła traktowane były u nas jako nieużytki lub tereny wymagające rekultywacji, dlatego w latach 60. i 70. ub. wieku masowo przeprowadzono melioracje. Straty wynikające z tych nieprzemyślanych zabiegów są ogromne. Melioracje nie tylko nie poprawiły ekonomicznych rezultatów gospodarki rolnej, ale jeszcze przyniosły nowe zagrożenia - susze oraz zwiększone zagrożenie powodziowe. Dzisiaj nawet melioranci uznają akcje odwadniania bagiennych użytków zielonych za błąd. W obliczu suszy w rolnictwie wiele się mówi o roli tzw. małej retencji, a zachowanie naturalnych mokradeł jest najlepszym i najkorzystniejszym dla środowiska przyrodniczego sposobem jej utrzymania. Sami melioranci oszacowali, że aby zatrzymać degradację odwodnionych w przeszłości użytków zielonych, w Polsce powinno jak najszybciej powstać około 70 tys. zastawek. Nie ruszać olbrzymiej gąbki Mokradła, szczególnie torfowiskowe, pełnią wyjątkową rolę w gospodarce wodnej - zapewniają obieg i magazynowanie wody słodkiej. Szacuje się, że w naszych torfowiskach zmagazynowanych jest ok. 35 mld m sześc. wody. Znacznie więcej niż znajduje się we wszystkich polskich jeziorach. Stanowią one wielką, naturalną "gąbkę", która wchłania nadmiar wody zapobiegając powodziom i oddaje ją w czasie suszy. Osuszanie i zanikanie torfowisk oznacza nie tylko zmniejszanie się ilości zmagazynowanej wody, ale także zmianę struktury jej obiegu - przyspieszanie odpływu wód wezbraniowych. Uważa się, że za katastrofalne powodzie odpowiedzialne są głównie przekształcenia krajobrazu w zlewniach rzek. Zmiany te polegają na zniszczeniu naturalnych mokradeł i wyprostowaniu koryt cieków, co niweczy naturalną retencję i przyspiesza odpływ wód, konsekwencją jest ostra fala powodziowa. Efekt cieplarniany Obszary wodno-błotne pełnią także dużą rolę w obiegu węgla i azotu. Odkładane złoża torfu i innych osadów organicznych "wyłączają" z obiegu ogromne ilości tych pierwiastków. Ilość węgla wiązanego w ciągu roku w żywym ekosystemie torfowiskowym jest wynikiem współwystępowania wielu procesów naturalnych: procesu fotosyntezy, uwalniania węgla w trakcie rozkładu ściółki, procesów rozkładu w torfowiskach itp. W rezultacie około 10 proc. pierwotnie zasymilowanego węgla przez rośliny zostaje trwale wyłączone z obiegu. "Żywe" ekosystemy mokradłowe przyczyniają się poprzez akumulację gazów do ograniczania efektu cieplarnianego. Działania człowieka (osuszanie, eksploatacja) przyczyniają się do uwalniania olbrzymich ilości dwutlenku węgla i azotu, a także metanu. Z dotychczasowych mokradeł uwalniają się do atmosfery związki węgla i azotu gromadzone przez tysiące lat. Zjawisko jest porównywalne ze spalaniem paliw kopalnych, np. węgla czy ropy naftowej. Naturalne oczyszczalnie Mokradła, głównie torfowiska, mogą służyć jako tanie i skuteczne oczyszczalnie dla naszych rzek i strumieni. Szacuje się, że w Polsce około 60 proc. azotu i 34 proc. fosforu niesionego przez rzeki pochodzi z pól uprawnych. Stwierdzono, że mokradła mogą zatrzymywać większe cząsteczki gleby wraz z nawozami znajdującymi się w wodach spływających z pól uprawnych. W glebie mokradeł żyją miliardy mikroorganizmów - bakterie, glony i grzyby. Napływające wraz z wodą substancje organiczne i nawozy rozkładane są przez te mikroorganizmy i łatwo wbudowywane w "ciało" roślin. Trzcina np. "wpompowuje" do wilgotnej gleby tlen. Warunkuje to i przyspiesza wiele procesów biologicznych i chemicznych, dzięki którym mokradła mogą spełniać swoją funkcję. Procesy oczyszczenia wody zachodzą przede wszystkim dzięki mikroorganizmom i roślinności. Ważny jest cykl "mokrej huśtawki", czyli okresowych zmian poziomu wody na mokradłach. Podsychanie i zalewanie wodą stwarza najlepsze warunki do rozkładu zanieczyszczeń. Stałe podtapianie mokradeł prowadzi do powstania całkowicie beztlenowych warunków, w wyniku czego rozkład zanieczyszczeń zachodzi wolniej. Największa aktywność mikroorganizmów i roślin wyższych ma miejsce późną wiosną, latem i wczesną jesienią. Archiwum historii Ziemi Dzięki torfowiskom możemy prześledzić zapis zmian klimatycznych. Przy zachowaniu korzystnych warunków wodnych materia organiczna w postaci torfu przyrasta, średnio 1 mm rocznie. W kraju mamy nawet kilkunastometrowe pokłady torfu. Pozwalają one prześledzić zmiany na przestrzeni ostatnich kilkunastu tysięcy lat. Z dużą dokładnością można oznaczyć gatunki porastające torfowisko w poszczególnych etapach jego powstawania. Ze względu na ograniczony dostęp tlenu w torfowiskach dobrze zachowują się ślady działalności człowieka. Znane są stanowiska archeologiczne, zachowane w torfie. W torfie znaleziono także dobrze zakonserwowane ciała ludzkie sprzed kilku tysięcy lat. Tam, gdzie mieszkają topielice i rusałki Błota, moczary, topieliska, grzęzawiska, chrapy i biele - tak w języki literackim i potocznym określane są mokradła. Niektóre określenia, pierwotnie ludowe lub potoczne weszły już do słownika nauki i oznaczają konkretne twory przyrody, procesy lub zjawiska. Do tych terminów należą słowa: mszar, pło, wywierzysko czy źródlisko. Ludzka wyobraźnia (a może i doświadczenie?) zaludniała te tajemnicze obszary topielicami, rusałkami, wodnikami i innymi podobnymi stworami. Nieprzebyte bagna ze swoją przyrodą w tradycji ludowej były miejscem, gdzie "lęgło się złe", a wstępu do niego broniły czarownice, które posiadły tajemnice ziół. Obecna wiedza potwierdza moc czarownic. Wiele gatunków roślin rosnących na podmokłych terenach ma istotne właściwości lecznicze. Ostoja różnorodności biologicznej Na listach ginących gatunków roślin i zwierząt dominują gatunki związane z siedliskami bagiennymi. Połowa gatunków kręgowców uznawanych za zagrożone i ginące, zamieszczonych w "Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt" jest związana z mokradłami. Podobnie zdominowane przez rośliny i zwierzęta wodno - błotne są wykazy gatunków uznanych za zagrożone, będące załącznikami do dyrektywy Unii Europejskiej o ochronie siedlisk, czy choćby listy gatunków chronionych w różnych krajach. Mokradła w naszym kraju pełnią funkcję ostatnich ostoi gatunków i biocenoz skrajnie rzadkich i znajdujących się na granicy wymarcia. Są to głównie ekosystemy miękkowodne, oligo- i mezotroficzne jeziora lobeliowe, torfowiska ombrogeniczne, soligeniczne (w tym szczególnie węglanowe) i ekosystemy solniskowe. Z drugiej strony mamy do czynienia z grupą mniej zagrożonych i licznych ekosystemów, takich jak oczka wodne, eutroficzne jeziora, strumienie i rzeki. Miejscami nagromadzenia cennych biotopów są słabo przekształcone doliny dużych rzek. Np. w dolinie dolnej Wisły wskazano do ochrony 15 typów roślinności, a wśród nich: wilgotne łąki mezotroficzne, wrzosowiska, torfowiska przejściowe, bory bagienne, łęgi i olsy. Rolę ostoi dla wielu ptaków i ssaków pełnią niektóre, głównie nieuregulowane odcinki dolin z wyspami, starorzeczami, fragmentami lasów łęgowych, łąkami i pastwiskami. Walory przyrodnicze dolin rzecznych zostały uwzględnione przy tworzeniu sieci obszarów chronionych w Polsce. Rzeki wraz z dolinami stanowią trzon czterech parków narodowych. Z dolinami związanych jest ok. 10 proc. wszystkich rezerwatów przyrody, ponad 150 rezerwatów chroni różnego typu jeziora, tyle samo rzeki bądź ich doliny oraz różnego typu torfowiska. Łącznie ponad 500 obiektów. Gady, płazy, owady, ptaki i ssaki Na mokradłach występują gatunki przystosowane do życia w różnych warunkach (zwierzęta, rośliny, mikroby). Zarówno organizmy lądowe jak i wodne. W przeciętnym mokradle żyje kilkaset, a czasem ponad 1000 gatunków zwierząt - wiele z nich to gatunki rzadkie i zagrożone. Wśród nich uwagę zwracają przede wszystkim ptaki wodno - błotne, które zamieszkują mokradła, rozlewiska, bagna i torfowiska. Należą do nich: żuraw, czapla siwa, bocian biały, kaczka krzyżówka, gęś gęgawa, żaba wodna. Typowymi roślinami mokradeł są: sity, kosaćce żółte, kaczeńce (knieć błotna). Bagna porośnięte są wyższą roślinnością, tj. trzciną, pałką wąsko- i szerokolistną, oczeretem, a także krzewami i drzewami. Rozlewiska są środowiskami sezonowymi, które są pełne życia po opadach deszczu, ale później wysychają. Ich fauna i flora jest przystosowana do takich zmian. Gdy poziom wody jest wysoki, liczba gatunków roślin i przez to owadów i ryb jest wysoka. Gdy woda opada, rośliny wymierają, a ryby giną. Paludologia rozwój nauk o mokradłach Pierwszy człon wyrazu - paludo - pochodzi od palus, - udis, czyli bagno, bagnisko oraz paluster, - ris, czyli bagnisty. W tym znaczeniu paludologia to nauka o bagnach, czyli bagnoznawstwo, w szerszym ujęciu mokradłoznawstwo, czyli nauka o obszarach wodno - błotnych. Paludologia jest nauką interdyscyplinarną. Jej rozwój ma długą historię. Już w 25 r. n. e. rzymski pisarz Pilniusz Starszy opisywał użytkowanie torfu na opał. Przełom w badaniach nastąpił w XIX wieku, kiedy rozwinęły się nauki przyrodnicze. Pierwszą katedrę gospodarki torfem utworzono na uniwersytecie w Monachium w 1838 roku. Wiodącym ośrodkiem w dziedzinie mokradłoznawstwa jest Instytut Użytków Zielonych w Falentach (IMUZ). Badania mokradeł są ważną częścią prac prowadzonych w Katedrze Gleboznawstwa i Ochrony Gleb Uniwersytetu Warmińsko - Mazurskiego. Uznanym międzynarodowym specjalistą jest prof. P. Ilnicki z Katedry Ochrony Kształtowania Środowiska Akademii Rolniczej w Poznaniu. Interesujące prace dotyczące bagien podejmowane są też w Katedrze Ochrony Gleby i Powierzchni Ziemi Politechniki Białostockiej. Największym osiągnięciem paludologii są prace, które doprowadziły do poznania bagien i upowszechnienia poglądu o znaczeniu tych obiektów. Uznano, że priorytetowym zadaniem jest ochrona i właściwe użytkowanie obszarów mokradłowych. Pożytki gospodarcze ustawiono na drugim miejscu. Przygotowując materiał korzystałam m.in. z "Poradnika ochrony mokradeł w krajobrazie rolniczym", wydanego przez Klub Przyrodników oraz z portali internetowych - Bagna.pl, Polska Przyroda i inne. *Estuarium - rozszerzone, lejkowate ujście rzeki powstałe w wyniku zabierania osadów przez pływy oceaniczne, przeciwieństwo delty. Tekst ten został opublikowany w miesięczniku LOP "Przyroda Polska" w marcu 2005 roku


Walentyna Rakiel-Czarnecka



Kliknij i posłuchaj ;)


Menu :

- GALERIA ZDJĘĆ
- EKOLOGIA
- CZŁOWIEK
- RECENZJE
- REPORTAŻE
- CHLEB
- LINKI
- MULTIMEDIA











 

 

 

  Copyrigt Effective Computer Support.