Bez bagna żyć się nie da...

Mokradła to wszelkie ekosystemy wodne i ziemnowodne. Ich cechš wspólnš jest stałe lub okresowe przesycenie wodš podłoża, występowanie roœlin wodnolubnych (hydrofitów) lub specyficznej gleby. Klasyfikacja mokradeł obejmuje zbiorniki wodne (jeziora, stawy, zbiorniki zaporowe), cieki (Ÿródła, potoki, rzeki, estuaria, kanały i rowy melioracyjne), bagna (wysokie, przejœciowe i niskie, mułowiska, namuliska, pomokliska).

Dla ekologów mokradła sš bezcennymi ekotonami, czyli strefami przejœciowymi pomiędzy położonymi wyżej ekosystemami lšdowymi, a ekosystemami typowo wodnymi. W XX wieku zanikła lub została zdegradowana ponad połowa mokradeł na œwiecie. Głównym ich wrogiem jest człowiek, traktujšcy często obszary wodno - błotne jako nieużytki. Obecnie mokradła należš do ekosystemów zagrożonych w skali międzynarodowej. Ze względu na olbrzymie znaczenie dla przyrody muszš być chronione. Bagna i mokradła stanowiš bowiem siedliska ginšcych gatunków roœlin i zwierzšt. Odgrywajš kluczowš rolę w ochronie œwiatowych zasobów wody pitnej i utrzymaniu równowagi klimatycznej Ziemi. Naturalne torfowiska majš większy udział w wišzaniu dwutlenku węgla z atmosfery aniżeli lasy tropikalne. Konwencja Ramsarska W celu powstrzymania dalszej degradacji mokradeł w irańskiej miejscowoœci Ramsar 2 lutego 1971 roku została sporzšdzona Konwencja, która wyznacza ramy międzynarodowej współpracy w zakresie ochrony obszarów wodno-błotnych. Spis Obszarów Wodno-Błotnych o Międzynarodowym Znaczeniu obejmuje 1387 mokradeł o powierzchni ponad 122 mln ha. Konwencję Ramsarskš podpisało 141 krajów (Polska przyjęła jš w 1978 roku). Zobowišzały się one chronić nie tylko mokradła ze Spisu, ale także wartoœciowe obszary wodno-błotne na swoim terytorium. Konwencja zobowišzuje sygnatariuszy do "powiększania liczebnoœci ptactwa wodnego na odpowiednich obszarach wodno - błotnych". W spisie jest 13 polskich obszarów wodno - błotnych: parki narodowe - Biebrzański, Wigierski, Poleski, Narwiański i Słowiński oraz Jezioro �uknajno, Jezioro Œwidwie, Jezioro Karaœ, Jezioro Siedmiu Wysp, Słońsk (w Parku Narodowym "Ujœcie Warty"), Jezioro Drużno, Stawy Milickie oraz subalpejskie torfowisko w Karkonoskim Parku Narodowym. Wiele ptasich ostoi obejmuje Sieć Natura 2000. W sumie mokradła naturalne i przeobrażone zajmujš w Polsce ponad 4 mln ha, co stanowi 13 proc powierzchni kraju. Bogactwem naszego kraju sš zachowane jeszcze naturalne wody: meandrujšce rzeki, dzikie jeziora i obszary podmokłe. Strategie i samorzšdy W Polsce potrzeba ochrony obszarów wodno-błotnych została uwzględniona w "II Polityce Ekologicznej Państwa" oraz w "Strategii Ochrony i Umiarkowanego Użytkowania Różnorodnoœci Biologicznej". Uznano, że siedliska wodne i błotne sš szczególnie ważne dla zachowania różnorodnoœci biologicznej i krajobrazowej oraz bilansu wodnego kraju. Przez lata mokradła traktowane były u nas jako nieużytki lub tereny wymagajšce rekultywacji, dlatego w latach 60. i 70. ub. wieku masowo przeprowadzono melioracje. Straty wynikajšce z tych nieprzemyœlanych zabiegów sš ogromne. Melioracje nie tylko nie poprawiły ekonomicznych rezultatów gospodarki rolnej, ale jeszcze przyniosły nowe zagrożenia - susze oraz zwiększone zagrożenie powodziowe. Dzisiaj nawet melioranci uznajš akcje odwadniania bagiennych użytków zielonych za błšd. W obliczu suszy w rolnictwie wiele się mówi o roli tzw. małej retencji, a zachowanie naturalnych mokradeł jest najlepszym i najkorzystniejszym dla œrodowiska przyrodniczego sposobem jej utrzymania. Sami melioranci oszacowali, że aby zatrzymać degradację odwodnionych w przeszłoœci użytków zielonych, w Polsce powinno jak najszybciej powstać około 70 tys. zastawek. Nie ruszać olbrzymiej gšbki Mokradła, szczególnie torfowiskowe, pełniš wyjštkowš rolę w gospodarce wodnej - zapewniajš obieg i magazynowanie wody słodkiej. Szacuje się, że w naszych torfowiskach zmagazynowanych jest ok. 35 mld m szeœc. wody. Znacznie więcej niż znajduje się we wszystkich polskich jeziorach. Stanowiš one wielkš, naturalnš "gšbkę", która wchłania nadmiar wody zapobiegajšc powodziom i oddaje jš w czasie suszy. Osuszanie i zanikanie torfowisk oznacza nie tylko zmniejszanie się iloœci zmagazynowanej wody, ale także zmianę struktury jej obiegu - przyspieszanie odpływu wód wezbraniowych. Uważa się, że za katastrofalne powodzie odpowiedzialne sš głównie przekształcenia krajobrazu w zlewniach rzek. Zmiany te polegajš na zniszczeniu naturalnych mokradeł i wyprostowaniu koryt cieków, co niweczy naturalnš retencję i przyspiesza odpływ wód, konsekwencjš jest ostra fala powodziowa. Efekt cieplarniany Obszary wodno-błotne pełniš także dużš rolę w obiegu węgla i azotu. Odkładane złoża torfu i innych osadów organicznych "wyłšczajš" z obiegu ogromne iloœci tych pierwiastków. Iloœć węgla wišzanego w cišgu roku w żywym ekosystemie torfowiskowym jest wynikiem współwystępowania wielu procesów naturalnych: procesu fotosyntezy, uwalniania węgla w trakcie rozkładu œciółki, procesów rozkładu w torfowiskach itp. W rezultacie około 10 proc. pierwotnie zasymilowanego węgla przez roœliny zostaje trwale wyłšczone z obiegu. "Żywe" ekosystemy mokradłowe przyczyniajš się poprzez akumulację gazów do ograniczania efektu cieplarnianego. Działania człowieka (osuszanie, eksploatacja) przyczyniajš się do uwalniania olbrzymich iloœci dwutlenku węgla i azotu, a także metanu. Z dotychczasowych mokradeł uwalniajš się do atmosfery zwišzki węgla i azotu gromadzone przez tysišce lat. Zjawisko jest porównywalne ze spalaniem paliw kopalnych, np. węgla czy ropy naftowej. Naturalne oczyszczalnie Mokradła, głównie torfowiska, mogš służyć jako tanie i skuteczne oczyszczalnie dla naszych rzek i strumieni. Szacuje się, że w Polsce około 60 proc. azotu i 34 proc. fosforu niesionego przez rzeki pochodzi z pól uprawnych. Stwierdzono, że mokradła mogš zatrzymywać większe czšsteczki gleby wraz z nawozami znajdujšcymi się w wodach spływajšcych z pól uprawnych. W glebie mokradeł żyjš miliardy mikroorganizmów - bakterie, glony i grzyby. Napływajšce wraz z wodš substancje organiczne i nawozy rozkładane sš przez te mikroorganizmy i łatwo wbudowywane w "ciało" roœlin. Trzcina np. "wpompowuje" do wilgotnej gleby tlen. Warunkuje to i przyspiesza wiele procesów biologicznych i chemicznych, dzięki którym mokradła mogš spełniać swojš funkcję. Procesy oczyszczenia wody zachodzš przede wszystkim dzięki mikroorganizmom i roœlinnoœci. Ważny jest cykl "mokrej huœtawki", czyli okresowych zmian poziomu wody na mokradłach. Podsychanie i zalewanie wodš stwarza najlepsze warunki do rozkładu zanieczyszczeń. Stałe podtapianie mokradeł prowadzi do powstania całkowicie beztlenowych warunków, w wyniku czego rozkład zanieczyszczeń zachodzi wolniej. Największa aktywnoœć mikroorganizmów i roœlin wyższych ma miejsce póŸnš wiosnš, latem i wczesnš jesieniš. Archiwum historii Ziemi Dzięki torfowiskom możemy przeœledzić zapis zmian klimatycznych. Przy zachowaniu korzystnych warunków wodnych materia organiczna w postaci torfu przyrasta, œrednio 1 mm rocznie. W kraju mamy nawet kilkunastometrowe pokłady torfu. Pozwalajš one przeœledzić zmiany na przestrzeni ostatnich kilkunastu tysięcy lat. Z dużš dokładnoœciš można oznaczyć gatunki porastajšce torfowisko w poszczególnych etapach jego powstawania. Ze względu na ograniczony dostęp tlenu w torfowiskach dobrze zachowujš się œlady działalnoœci człowieka. Znane sš stanowiska archeologiczne, zachowane w torfie. W torfie znaleziono także dobrze zakonserwowane ciała ludzkie sprzed kilku tysięcy lat. Tam, gdzie mieszkajš topielice i rusałki Błota, moczary, topieliska, grzęzawiska, chrapy i biele - tak w języki literackim i potocznym okreœlane sš mokradła. Niektóre okreœlenia, pierwotnie ludowe lub potoczne weszły już do słownika nauki i oznaczajš konkretne twory przyrody, procesy lub zjawiska. Do tych terminów należš słowa: mszar, pło, wywierzysko czy Ÿródlisko. Ludzka wyobraŸnia (a może i doœwiadczenie?) zaludniała te tajemnicze obszary topielicami, rusałkami, wodnikami i innymi podobnymi stworami. Nieprzebyte bagna ze swojš przyrodš w tradycji ludowej były miejscem, gdzie "lęgło się złe", a wstępu do niego broniły czarownice, które posiadły tajemnice ziół. Obecna wiedza potwierdza moc czarownic. Wiele gatunków roœlin rosnšcych na podmokłych terenach ma istotne właœciwoœci lecznicze. Ostoja różnorodnoœci biologicznej Na listach ginšcych gatunków roœlin i zwierzšt dominujš gatunki zwišzane z siedliskami bagiennymi. Połowa gatunków kręgowców uznawanych za zagrożone i ginšce, zamieszczonych w "Polskiej Czerwonej Księdze Zwierzšt" jest zwišzana z mokradłami. Podobnie zdominowane przez roœliny i zwierzęta wodno - błotne sš wykazy gatunków uznanych za zagrożone, będšce załšcznikami do dyrektywy Unii Europejskiej o ochronie siedlisk, czy choćby listy gatunków chronionych w różnych krajach. Mokradła w naszym kraju pełniš funkcję ostatnich ostoi gatunków i biocenoz skrajnie rzadkich i znajdujšcych się na granicy wymarcia. Sš to głównie ekosystemy miękkowodne, oligo- i mezotroficzne jeziora lobeliowe, torfowiska ombrogeniczne, soligeniczne (w tym szczególnie węglanowe) i ekosystemy solniskowe. Z drugiej strony mamy do czynienia z grupš mniej zagrożonych i licznych ekosystemów, takich jak oczka wodne, eutroficzne jeziora, strumienie i rzeki. Miejscami nagromadzenia cennych biotopów sš słabo przekształcone doliny dużych rzek. Np. w dolinie dolnej Wisły wskazano do ochrony 15 typów roœlinnoœci, a wœród nich: wilgotne łški mezotroficzne, wrzosowiska, torfowiska przejœciowe, bory bagienne, łęgi i olsy. Rolę ostoi dla wielu ptaków i ssaków pełniš niektóre, głównie nieuregulowane odcinki dolin z wyspami, starorzeczami, fragmentami lasów łęgowych, łškami i pastwiskami. Walory przyrodnicze dolin rzecznych zostały uwzględnione przy tworzeniu sieci obszarów chronionych w Polsce. Rzeki wraz z dolinami stanowiš trzon czterech parków narodowych. Z dolinami zwišzanych jest ok. 10 proc. wszystkich rezerwatów przyrody, ponad 150 rezerwatów chroni różnego typu jeziora, tyle samo rzeki bšdŸ ich doliny oraz różnego typu torfowiska. �šcznie ponad 500 obiektów. Gady, płazy, owady, ptaki i ssaki Na mokradłach występujš gatunki przystosowane do życia w różnych warunkach (zwierzęta, roœliny, mikroby). Zarówno organizmy lšdowe jak i wodne. W przeciętnym mokradle żyje kilkaset, a czasem ponad 1000 gatunków zwierzšt - wiele z nich to gatunki rzadkie i zagrożone. Wœród nich uwagę zwracajš przede wszystkim ptaki wodno - błotne, które zamieszkujš mokradła, rozlewiska, bagna i torfowiska. Należš do nich: żuraw, czapla siwa, bocian biały, kaczka krzyżówka, gęœ gęgawa, żaba wodna. Typowymi roœlinami mokradeł sš: sity, kosaćce żółte, kaczeńce (knieć błotna). Bagna poroœnięte sš wyższš roœlinnoœciš, tj. trzcinš, pałkš wšsko- i szerokolistnš, oczeretem, a także krzewami i drzewami. Rozlewiska sš œrodowiskami sezonowymi, które sš pełne życia po opadach deszczu, ale póŸniej wysychajš. Ich fauna i flora jest przystosowana do takich zmian. Gdy poziom wody jest wysoki, liczba gatunków roœlin i przez to owadów i ryb jest wysoka. Gdy woda opada, roœliny wymierajš, a ryby ginš. Paludologia rozwój nauk o mokradłach Pierwszy człon wyrazu - paludo - pochodzi od palus, - udis, czyli bagno, bagnisko oraz paluster, - ris, czyli bagnisty. W tym znaczeniu paludologia to nauka o bagnach, czyli bagnoznawstwo, w szerszym ujęciu mokradłoznawstwo, czyli nauka o obszarach wodno - błotnych. Paludologia jest naukš interdyscyplinarnš. Jej rozwój ma długš historię. Już w 25 r. n. e. rzymski pisarz Pilniusz Starszy opisywał użytkowanie torfu na opał. Przełom w badaniach nastšpił w XIX wieku, kiedy rozwinęły się nauki przyrodnicze. Pierwszš katedrę gospodarki torfem utworzono na uniwersytecie w Monachium w 1838 roku. Wiodšcym oœrodkiem w dziedzinie mokradłoznawstwa jest Instytut Użytków Zielonych w Falentach (IMUZ). Badania mokradeł sš ważnš częœciš prac prowadzonych w Katedrze Gleboznawstwa i Ochrony Gleb Uniwersytetu Warmińsko - Mazurskiego. Uznanym międzynarodowym specjalistš jest prof. P. Ilnicki z Katedry Ochrony Kształtowania Œrodowiska Akademii Rolniczej w Poznaniu. Interesujšce prace dotyczšce bagien podejmowane sš też w Katedrze Ochrony Gleby i Powierzchni Ziemi Politechniki Białostockiej. Największym osišgnięciem paludologii sš prace, które doprowadziły do poznania bagien i upowszechnienia poglšdu o znaczeniu tych obiektów. Uznano, że priorytetowym zadaniem jest ochrona i właœciwe użytkowanie obszarów mokradłowych. Pożytki gospodarcze ustawiono na drugim miejscu. Przygotowujšc materiał korzystałam m.in. z "Poradnika ochrony mokradeł w krajobrazie rolniczym", wydanego przez Klub Przyrodników oraz z portali internetowych - Bagna.pl, Polska Przyroda i inne. *Estuarium - rozszerzone, lejkowate ujœcie rzeki powstałe w wyniku zabierania osadów przez pływy oceaniczne, przeciwieństwo delty. Tekst ten został opublikowany w miesięczniku LOP "Przyroda Polska" w marcu 2005 roku

Walentyna Rakiel-Czarnecka