|
REACH– szansa na zdrowszš przyszłoœć dla człowieka i przyrody Zarówno my, ludzie, jak i cała przyroda ożywiona i nieożywiona, wszyscy jesteœmy poddani działaniu mieszanki stworzonych przez człowieka zwišzków chemicznych, znajdujš się one w naszych organizmach i zaburzajš ich metabolizm, powodujš zanieczyszczenie gleby, kruszenie skał, niszczš ziemskš atmosferę. Jest jednak szansa na zastšpienie toksycznych chemikaliów
bezpieczniejszymi substancjami i zapewnienie zdrowszej przyszłoœci przyrodzie
oraz człowiekowi. Tš szansš jest REACH – system, który powinien
doprowadzić do identyfikacji i stopniowej eliminacji najbardziej szkodliwych
chemikaliów.
Człowiek wcišż kształtuje œwiat: dšży do jego zmieniania i
ulepszania według swoich rosnšcych potrzeb, wymagań i oczekiwań. Ten pęd do
zmian stał się przyczynš globalnego zanieczyszczenia œrodowiska naturalnego
olbrzymiš, praktycznie niemożliwš do oszacowania, liczbš zwišzków chemicznych.
Ich obecnoœć w œrodowisku jest efektem rozwoju przemysłu i towarzyszšcych mu
odpadów, œcieków i pyłów, motoryzacji, cišgłego wzrostu zapotrzebowania na
energię, rosnšcych potrzeb konsumpcyjnych bogatych społeczeństw, wreszcie
masowego stosowania w rolnictwie œrodków ochrony roœlin i nawozów sztucznych.
Szacuje się, że w cišgu 70 lat, pomiędzy 1930 a 2000 rokiem œwiatowa produkcja
sztucznych zwišzków chemicznych wzrosła z 1 do 400 mln ton rocznie.
Wytwarzane przez człowieka zwišzki chemiczne znajdujš się dzisiaj w większoœci
otaczajšcych nas produktów codziennego użytku: odzieży, kosmetykach,
opakowaniach żywnoœci, farbach, meblach czy sprzęcie RTV. W samej tylko Unii
Europejskiej wykorzystuje siÄ™ obecnie ponad 30 tys. syntetycznych substancji
chemicznych.
Podczas procesu ich wytwarzana i użytkowania, zwišzki chemiczne sš uwalniane do
œrodowiska naturalnego. Sš również przyswajane przez organizmy żywe. Jak
wskazujš naukowcy, nie ma już na Ziemi organizmu, który byłby od nich wolny.
Wiemy, że zwierzęta - jak choćby ptaki, niedŸwiedzie polarne, żaby, aligatory
czy pantery - cierpiš z powodu ich wpływu. Chemikalia przeniknęły również do
naszych organizmów. W ciele człowieka można dzisiaj znaleŸć do 300 syntetycznych
zwišzków chemicznych.
Niebezpieczne właœciwoœci
WWF, międzynarodowa organizacja, zajmujšca się ochronš
przyrody od ponad 40 lat prowadzi ogólnoeuropejskš Kampanię Detox. Kampania ta
jest wsparciem dla przygotowywanego przez Komisję Europejskš projektu nowych
przepisów w zakresie kontroli nad chemikaliami (tzw. projekt REACH). WWF jest
szczególnie zaniepokojony trzema rodzajami substancji, które znajdujš się
dzisiaj w codziennym użytku. Chodzi o zwišzki, które sš bardzo trwałe i ulegajš
bioakumulacji (te substancje nie rozpadajš się w przyrodzie, tylko gromadzš się
w œrodowisku i odkładajš się w organizmach żywych), zaburzajš gospodarkę
hormonalnš organizmów, przyczyniajš się do powstania nowotworów, problemów
rozrodczych albo uszkodzeń DNA.
Szokujšcy brak informacji
Wpływ, jaki syntetyczne substancje chemiczne mogš mieć na zdrowie ludzi i
zwierzšt nie jest do końca poznany, jednak wiele zwišzków uważanych powszechnie
za bezpieczne (jak DDT czy PCB), ujawniło toksyczne właœciwoœci dopiero po
upływie lat. Brak jest prawnych mechanizmów kontroli nad produkcjš i
wykorzystaniem syntetycznych zwišzków, dlatego wycofane z użytku szkodliwe
chemikalia sš często zastępowane nowymi o podobnych właœciwoœciach. Zwykły
konsument pozostaje zupełnie bezbronny, nie majšc nawet dostępu do informacji o
właœciwoœciach wykorzystywanych przez siebie substancji.
Jedynie 14 proc. wszystkich wykorzystywanych przez człowieka zwišzków
chemicznych produkowanych w iloœciach powyżej 10 ton to substancje, którym
towarzyszy informacja o bezpieczeństwie ich stosowania.
Zagrożenie to jest tym większe, że wiele substancji obcych cechuje trwałoœć
wynikajšca z odpornoœci na działanie ożywionych i nieożywionych czynników
œrodowiskowych, zdolnoœć do transkontynentalnej migracji oraz zdolnoœć do
biokumulacji w organizmach żywych. Syntetyczne chemikalia obecne sš praktycznie
wszędzie wokół nas - zarówno w œrodkach ochrony roœlin,
jak i w kosmetykach, odzieży, butelkach do karmienia niemowlšt, naczyniach
kuchennych, wykładzinach, tekstyliach czy komputerach. Podczas procesu ich
produkcji i użytkowania, substancje chemiczne sš uwalniane do œrodowiska
naturalnego.
Oznacza to, że globalne narażenie na zwišzki charakteryzujšce się ww. cechami
jest nieuniknione i dotyczy wszystkich ludzi, niezależnie od miejsca
zamieszkania, wieku czy wykonywanej pracy.
Wiele zwišzków chemicznych, których stosowanie zostało zabronione, bšdŸ znacznie
ograniczone, wcišż występuje w œrodowisku i będzie występować jeszcze przez
wiele dziesięcioleci. Wiele innych zwišzków chemicznych o podobnych
właœciwoœciach jest obecnie wprowadzanych do œrodowiska przez wykorzystanie w
produktach codziennego użytku.
Zanieczyszczenia nie uznajš granic
Znaczna liczba zwišzków podejrzewanych o niekorzystne
działanie na organizm człowieka towarzyszy nam w codziennym życiu, często tam,
gdzie ich obecnoœci nawet nie podejrzewamy. Mogš przemieszczać się na ogromne
odległoœci z powietrzem i wodš. Zanieczyszczenia nie uznajš granic – np.
najwyższe stężenia zwišzków chloroorganicznych (pestycydów i polichlorowanych
bifenyli) stwierdza się systematycznie w populacji Eskimosów zamieszkujšcych
odległe obszary Arktyki, a także w organizmach żyjšcych tam niedŸwiedzi
polarnych czy fok. Najbardziej jednak niepokoi fakt, że syntetyczne zwišzki
chemiczne sš łatwo przyswajane przez organizmy żywe. Substancje te przedostajš
się do organizmów ludzi i zwierzšt z przedmiotów codziennego użytku. Do naszych
organizmów mogš trafiać przez skórę, z pożywieniem, wdychanym powietrzem lub z
wodš.
Przykładem zwišzków, które przedostajš się do naszego organizmu z używanych
przez nas produktów sš ftalany. Substancje te, wykorzystane m.in. do produkcji
plastikowych butelek, dostajš się wraz z pokarmem do organizmu dziecka. Nasze
ubrania zabezpieczone przed przemakaniem czy zabrudzeniami sš Ÿródłem
perfluorowanych zwišzków alifatycznych, które mogš przeniknšć do naszego
organizmu przez skórę. Razem z kurzem wdychamy substancje spowalniajšce palenie,
które wykorzystywane sš przy produkcji tkanin, wykładzin i wszelkiego rodzaju
sprzętu elektronicznego. Największe iloœci tych zwišzków trafiajš jednak do
naszych organizmów wraz z pożywieniem.
Choroby cywilizacyjne
Współczesna nauka dostarcza wcišż nowych argumentów i teorii
łšczšcych wzrost częstoœci występowania niektórych tzw. chorób cywilizacyjnych
oraz innych zaburzeń zdrowia z długotrwałym narażeniem na niewielkie jednak
poziomy zanieczyszczeń Wœród nich wymienia się np. wzrost częstoœci występowania
niektórych nowotworów, zaburzenia rozrodu, wady rozwojowe, zaburzenia rozwoju
psychomotorycznego u dzieci, osłabienie układu odpornoœciowego czy alergie. Z
drugiej strony należy jednak pamiętać, że niezbite wykazanie zależnoœci między
narażeniem na okreœlonš substancję chemicznš czy grupę zwišzków, a wystšpieniem
okreœlonego skutku zdrowotnego, jest zadaniem niezwykle trudnym i złożonym, a
często wręcz niemożliwym. Brak prowadzonych badań epidemiologicznych, odległe w
czasie skutki wpływu tych substancji chemicznych, duże znaczenie uwarunkowań
genetycznych, skomplikowane interakcje pomiędzy różnymi grupami zwišzków nie
pozwalajš na jednoznaczne stwierdzenie, jakie konkretne substancje czy ich
stężenia mogš wywoływać zaburzenia w prawidłowym działaniu organizmu.
Efekty oddziaływania syntetycznych zwišzków chemicznych na organizm ludzki mogš
się różnić w zależnoœci od płci, wieku, czasu trwania narażenia czy też
aktualnego stanu zdrowia. Ponieważ jednak wpływ syntetycznych zwišzków
chemicznych na człowieka nie jest do końca znany, niepokoi fakt, że brak jest
obecnie przepisów prawnych, które regulowałyby produkcję i wykorzystanie tych
substancji. Ogromne znaczenie ma w tym kontekœcie przygotowywana właœnie reforma
prawa Unii Europejskiej (projekt REACH), która może i powinna uwzględnić
wprowadzenie odpowiednich mechanizmów kontroli.
Co to jest REACH?
REACH, czyli z ang. Rejestracja, Ocena i Autoryzacja, to
niepowtarzalna szansa, żeby stworzyć prawo, które będzie chroniło człowieka i
przyrodę przed nieograniczonym zalewem syntetycznych zwišzków chemicznych o
niezbadanych właœciwoœciach. Zgodnie z proponowanymi w ramach projektu REACH
regulacjami, przemysł chemiczny musiałby zgromadzić odpowiednie informacje
dotyczšce właœciwoœci produkowanych zwišzków chemicznych i ich ewentualnego
wpływu na œrodowisko. Natomiast substancje ocenione jako
najbardziej szkodliwe, czyli te o długim czasie rozpadu, posiadajšce zdolnoœci
do biokumulacji, zaburzajšce pracę hormonów, rakotwórcze i mutagenne, powinny
być wycofane z użycia i zastšpione bezpieczniejszymi substytutami. REACH ma
umożliwiać kontrolę bezpiecznego wykorzystania substancji wysokiego ryzyka na
wszystkich etapach cyklu ich użytkowania, stawiajšc okreœlone wymogi zarówno co
do ich produkcji, handlu, jak i zastosowania.
REACH to ogólna propozycja systemu, która powinna doprowadzić do
identyfikacji i stopniowej eliminacji najbardziej szkodliwych chemikaliów. Jeœli
zostanie ona wdrożona, będzie egzekwowana we wszystkich krajach Unii
Europejskiej.
Skrót REACH pochodzi od angielskich słów Registration, Evaluation i
Authorisation of chemicals (rejestracja, ocena i autoryzacja chemikaliów). Na
projekt REACH składajš się
Rejestracja
Producenci œrodków chemicznych będš zobowišzani dostarczać do
centralnej agencji chemicznej formularz rejestracyjny, zawierajšcy dane o
bezpieczeństwie każdego zwišzku produkowanego w iloœci powyżej jednej tony
rocznie. Im mniejszy tonaż produkowanego œrodka, tym mniej informacji będzie
wymaganych - dla zwišzków produkowanych w iloœci 1 - 10 ton rocznie wymagane
będš jedynie bardzo podstawowe informacje.
Ocena
Dane dotyczšce bezpieczeństwa œrodków produkowanych w
większych iloœciach i innych chemikaliów budzšcych obawy będš poddawane ocenie
specjalistów.
Autoryzacja
Substancje chemiczne stanowišce bardzo duże zagrożenie byłyby
wycofywane z użytku i zastępowane przez bezpieczniejsze odpowiedniki, chyba że
zakłady przemysłowe będš w stanie zapewnić "odpowiedniš kontrolę" ryzyka
wynikajšcego z ich stosowania lub wykazać, że ich wartoœć "socjoekonomiczna"
jest większa od stwarzanych zagrożeń.
Według REACH zwišzkami wysokiego ryzyka sš substancje
• o właœciwoœciach rakotwórczych, uszkadzajšce DNA lub zaburzajšce procesy
reprodukcji,
• trwałe, ulegajšce biokumulacji, a jednoczeœnie toksyczne,
• bardzo trwałe i wykazujšce szczególnie silnš zdolnoœć do biokumulacji
(vPvB),
• niebezpieczne z innych względów, w tym substancje naruszajšce gospodarkę
hormonalnš organizmu.
Okres wdrażania REACH gwarantuje przemysłowi chemicznemu wiele lat na
zgromadzenie odpowiednich danych dotyczšcych bezpieczeństwa produkowanych
zwišzków.
Wymagania w stosunku do przemysłu chemicznego sš również uzależnione od
właœciwoœci i wielkoœci produkcji danej substancji.
Tekst ten został opublikowany w miesięczniku LOP "Przyroda Polska" w maju
2005 roku
Walentyna Rakiel-Czarnecka |