Czy wiesz, co jesz?

Polska żywnoœć ma dobrš markę w Europie i na œwiecie. Polska żywnoœć podbija rynki Europy. Nasze hity to mięso i wędliny, mleko i sery, wyroby cukiernicze, wody mineralne.

Polscy przetwórcy dobrze przygotowali się do otwarcia unijnego rynku, mamy dodatni bilans w handlu żywnoœciš. Eksport wzrasta, zmieniajš się jego kierunki geograficzne – największymi odbiorcami pozostajš Niemcy i Holandia, ale ruszyliœmy na podbój krajów na obrzeżach Unii. Portugalia, Hiszpania, Irlandia, Czechy, Cypr – tam wysyłamy coraz więcej naszej żywnoœci.

Nie wszystkim w Unii w smak nasza ekspansja. W jednym z pism nasza ambasada w Helsinkach informuje rzšd o zaniepokojeniu Finów naszš przebojowoœciš.
"Okazuje się, że w pierwszych tygodniach tego roku aż 33 proc. ulubionego przez Finów sera edamskiego pochodzi z importu, głównie z Polski. Fińskie zakłady mleczarskie nie widzš możliwoœci podjęcia rywalizacji cenowej z produktami z Polski, gdzie mleko jest tańsze o 50 proc. niż w Finlandii" - czytamy w piœmie. "Ewidentnym przykładem jest spółdzielnia Milka, która nie wytrzymała rywalizacji z tańszym o 1 euro za kilogram polskim Edamem i została zmuszona do zaprzestania produkcji. Milkę wchłonšł koncern Valio, jej zakłady zamknięto, a urzšdzenia wyprzedaje się do Rosji".
    Informacje o naszych sukcesach sš budujšce i potrzebne, gdyĹĽ Polska jest jednym z najbiedniejszych i najsĹ‚abiej rozwiniÄ™tych krajĂłw UE. Nie jesteÂśmy w komfortowej sytuacji, ale jednoczeÂśnie pozycja polskich producentĂłw ĹĽywnoÂści jest silniejsza od caĹ‚ej gospodarki; polski przemysĹ‚ spoĹĽywczy wytwarza 3,5 proc. wartoÂści dodanej naszej gospodarki, a w UE okoĹ‚o 1,5 proc. W grupie nowych czĹ‚onkĂłw jesteÂśmy najwiÄ™kszym producentem ĹĽywnoÂści, a w poszerzonej UE zajmujemy 6 pozycjÄ™ – po Francji, Niemczech, WĹ‚oszech, Wielkiej Brytanii i Hiszpanii. PrzemysĹ‚ spoĹĽywczy w Polsce osišgnšł najwiÄ™kszš wartoœć sprzedaĹĽy wÂśrĂłd krajĂłw „10-tki” wystÄ™pujšcych w UE.
Nasze atuty to niskie ceny, relatywnie wysoka jakoœć, walory zdrowotne żywnoœci, kilkakrotnie (5-8 razy) niższe koszty robocizny, niższe ceny zaopatrzenia w surowiec i energię oraz zdolnoœć szybkiego reagowania na zmiany otoczenia rynkowego.
Nasz przemysł spożywczy rozwija się szybciej niż w UE.
Skoro jest tak dobrze, to dlaczego zorganizowaliœmy dzisiejszš konferencję?
Takš lampkš sygnalizacyjnš była afera w „Constarze”. Będziemy o niej rozmawiali w dalszej częœci spotkania. Ale „Constar”, jak się okazuje to zaledwie wierzchołek góry lodowej.
Ile jeszcze niespodzianek czyha na sklepowych półkach? – tego nikt nie wie...
Mamy sporo niepokojšcych informacji...
WeŸmy jako przykład używanie do wyrobu wędlin tzw. MOM-u. MOM, czyli Mięso Drobiowe Odkostnione Mechanicznie. Jest to odpad, którego do połowy lat 90. nie wolno było sprowadzać do Polski. Do końca lat 90. MOM był importowany, a potem niektóre firmy zakupiły prasy. Od tej pory MOM jest produkowany u nas w kraju.
Duże zakłady na tych prasach przetwarzajš odpady drobiowe: wszystkie koœci, chrzšstki, szpik kostny, œcięgna, włókna itp. elementy, które tworzš masę dodawanš do wyrobów.
Tenże MOM zawierajš m.in. parówki, kaszanki, pasztetowe i inne wyroby mięsne.
Dodawanie tego „specyfiku” obniża koszty produkcji wędlin i przetworów, dlatego mogš być tańsze. Kwestia ceny jest tutaj pojęciem względnym – szkody, jakie powodujš w naszym organizmie tego typu „dodatki” nie majš ceny.
    Oburzajšcy jest fakt, ĹĽe przeciÄ™tny konsument nie jest informowany o tych wszystkich niespodziankach i nieÂświadomie sobie szkodzi....
MOM to tylko jeden z elementów horroru pt. „Czy wiemy co jemy”? Kupowane przez nas wędliny często sš napompowane wodš i nafaszerowane „dodatkami”. Jak mówiš znawcy szynka ze składnikiem zwiększajšcym wodochłonnoœć może „powiększyć się” z 1 kg nawet do 1,5 kg.
Informacja o napompowaniu wodš znajduje się na etykiecie, gdzie widnieje napis (przynajmniej powinien być, ale niektórzy producenci „zapominajš” go tam umieœcić) „produkt wysoko wydajny”. Natomiast cała gama dodatkowych preparatów białkowych, zmodyfikowanych soi, œrodków żelujšcych i innych œrodków chemiczny, dodawanych by to wszystko się nie rozpadło - ukrywa się pod symbolem „E” z trzycyfrowš liczbš. Konia z rzędem temu konsumentowi, który bezbłędnie odpowie, co się za danym „E” kryje....
O dodatkach również będziemy dzisiaj rozmawiali...
    Inspektorzy PaĹ„stwowej Inspekcji Handlowej powielokroć alarmowali o niebezpiecznie wysokim stężeniu w miÄ™sie wišżšcych wodÄ™ wielofosforanĂłw (ich nadmiar powoduje u dzieci niedorozwĂłj koÂści, u starszych ludzi osteoporozÄ™). Jeszcze bardziej niebezpieczne jest nadmierne szprycowanie wÄ™dlin zwišzkami azotu, ktĂłry powyĹĽej pewnego poziomu staje siÄ™ truciznš.
PIH w raporcie sporzšdzonym po kontrolach w największych supermarketach w Polsce niedawno pisała: „Niepokojšcym zjawiskiem w branży przetwórstwa mięsa stał się powszechny udział różnych substancji dodatkowych stosowanych w celu zwiększenia wydajnoœci produktu”.
   
    Co dzieje siÄ™ z tego typu informacjami, czy ktoÂś wycišga z nich wnioski?
Oprócz faszerowania mięsa chemiš inspektorzy PIH wykryli w szynce rozwarstwienie się mięœni na skutek zbyt dużego pompowania wodš. W wędlinach znaleŸli: „fragmenty osłonek pochodzšcych z przerobu innych wędlin oraz kwaœny i piekšcy smak œwiadczšcy o zapoczštkowanym procesie zepsucia”. W zależnoœci od gatunku wędlin inspekcje zakwestionowały jakoœć od kilku do kilkudziesięciu procent badanego towaru. Wœród konserw mięsnych ponad połowa skontrolowanych produktów została uznana za wadliwe, a wœród paczkowanych wędlin drobiowych prawie dwie trzecie. Kontrola ujawniła jednoczeœnie masowe oszukiwanie klientów – na opakowaniach większoœci przetworów mięsnych brak informacji o zastosowanych œrodkach uzupełniajšcych. Poza tym potwierdzono istnienie szarej strefy – nielegalnych zakładów przetwarzajšcych mięso bez żadnej kontroli weterynaryjnej czy higienicznej.
Przyznacie Państwo, że tego rodzaju informacje wzbudzajš niepokój...
Poprzez tego typu działania polska żywnoœć traci swojš tożsamoœć....

    - Oddzielny problem stanowiš antybiotyki, stosowane częœciowo legalnie w celu opanowania chorĂłb zdarzajšcych siÄ™ w intensywnej hodowli krĂłw, a takĹĽe nielegalnie – jako Âśrodek pobudzajšcy wzrost. Stosowanie antybiotykĂłw sprawia, ĹĽe pojawiajš siÄ™ odporne „superwirusy”. Kto i czy w ogĂłle sš prowadzone kontrole stwierdzajšce stosowanie tych praktyk?
- Zaniepokojenie opinii publicznej wywołuje także obecnoœć hormonów i podobnych substancji w mięsie.
- Niepokojšcy jest sposób hodowania trzody chlewnej w fermach wielkoprzemysłowego tuczu...
 Kiedy Âświat mĂłwi o dobrostanie zwierzšt, stara siÄ™ stworzyć warunki do takiej hodowli – my pozwalamy na desant wielkoprzemysĹ‚owych ferm.
- Wzrasta zjawisko alergii pokarmowych (cierpi na nie 8 proc. dzieci i 3 proc. dorosłych). Nietolerancja pokarmowa to zjawisko złożone i kontrowersyjne.
    JeÂśli skĹ‚ad danego produktu nie jest dokĹ‚adnie opisany, alergicy nie majš moĹĽliwoÂści sprawdzenia, czy dany produkt jest dla nich bezpieczny. Podobnie rzecz siÄ™ ma z dodatkami chemicznymi – jeÂśli ich skĹ‚ad nie jest opisany, konsument moĹĽe zjeœć dany produkt i moĹĽe z tego powodu cierpieć. A jak jest w Polsce? Czy osoby cierpišce na alergiÄ™ pokarmowš otrzymujš informacjÄ™?
- Na nasz stół trafiajš toksyczne ryby. Według najnowszych badań WWF ryby z niektórych rejonów Morza Bałtyckiego sš skażone zwišzkami chemicznymi produkowanymi przez przemysł. Niestety prawo Unii nie jest w stanie zapewnić dostatecznej ochrony. W 1995 roku Szwedzki Urzšd ds. Bezpieczeństwa Żywnoœci zalecił, by kobiety w cišży całkowicie wyeliminowały ze swojej diety bałtyckie œledzie i łososie.
- Napromieniowanie żywnoœci to kolejny problem, z którym musimy się zmierzyć, aby móc w odpowiedni sposób chronić zdrowie polskich konsumentów.
- Żywnoœć z GMO to następny problem, o którym chcielibyœmy powiedzieć chociaż kilka zdań.
- Junk foody i otyłoœć naszych najmłodszych. Otyłoœć osób dorosłych: GIS informował niedawno parlamentarzystów, że rozpoczęły się prace nad opracowaniem (a następnie wdrożeniem) modelu zdrowego odżywania się. O tym, jeœli można – w dalszej częœci spotkania.
- Znakowanie produktów, wody butelkowane, w których nie zawsze znajduje się to, o czym informujš etykietki itd...
  
 Co zatem mamy robić, aby zadbać o swoje zdrowie w realiach, w ktĂłrych ĹĽyjemy? Co zrobić, aby nie naruszyć dobrej opinii o naszej ĹĽywnoÂści?

    Potrzebne nam jest dobre prawo i dobra kontrola. Niestety i jedno, i drugie nie jest u nas wystarczajšco dobre.
Oto kilka przykładów obrazujšcych, jak wyglšda bezpieczeństwo żywnoœci w Polsce w œwietle ostatnich oficjalnych danych statystyki państwowej.
Odsetek obiektów żywnoœciowo – żywieniowych oraz obiektów produkcji i obrotu przedmiotami użytku nie skontrolowanych w 2003 roku jest dosyć spory (tabelka).
Ponadto – odsetek zakładów o złym stanie sanitarnym spoœród skontrolowanych w roku 2003 roku – jest zatrważajšcy: rzeŸnie – 48,3 proc., rzeŸnie drobiu – 43,1 proc., przetwórnie mięsa – 38,2 proc. itd...
Niepokoi też iloœć zdyskwalifikowanych próbek krajowych œrodków spożywczych spoœród zbadanych w 2003 roku. (dwie dolne tabelki).
A jeœli popatrzymy na dynamikę spadku działalnoœci kontrolnej Państwowej Inspekcji Sanitarnej w latach 200 – 2003 – niepokój znacznie wzrasta.
Œrednio ze statystyk wychodzi, że około 30 proc. zakładów nie jest objętych kontrolš, oprawie o połowę mniej bada się próbek œrodków spożywczych krajowych, zaledwie 40 proc. kontrolowanych jest mikrobiologicznie próbek mleka i przetworów mleczarskich (bez masła i lodów).
Jak oceniacie Państwo tę sytuację? Przyznacie, że jest niepokojšca.
Co trzeba zrobić, aby wyeliminować zagrożenie?
Zdaniem np. PFPŻ jak również Rady Gospodarki Żywnoœciowej oraz innych instytucji i osób konieczne jest utworzenie jednolitej i kompleksowej „Inspekcji Żywnoœci”. Takie podejœcie umożliwi prowadzenie planowanej kontroli wszystkich obszarów działania w sektorze, zwiększy jej efektywnoœć i skutecznoœć oraz zmniejszy ucišżliwoœć dla podmiotów objętych urzędowš kontrolš żywnoœci. Ale o tym szerzej - też w dalszej częœci spotkania...

    Czy tylko u nas wystÄ™pujš zagroĹĽenia?
Zagrożenia to nie tylko polska specjalnoœć.
Problem bezpieczeństwa żywnoœci stał się ostatnio ważny w całej Europie. Sprawiły to wstrzšsajšce opiniš publicznš wydarzenia ostatnich lat.
Informacje o hormonach w wołowinie, dioksynach w kurczakach, pryszczycy, BSE i inne poruszyły opinię na Zachodzie.
Dorobek prawny Unii Europejskiej nakłada na władze sanitarne krajów członkowskich obowišzek stosowania analizy ryzyka, czyli procesu składajšcego się z trzech powišzanych elementów: oceny ryzyka, zarzšdzania ryzykiem i informowania o ryzyku.
    Europejski konsument gniewnie reaguje na ujawnione i nagĹ‚oÂśnione przez media przypadki naruszenia bezpieczeĹ„stwa ĹĽywnoÂści. KaĹĽdy z najwiÄ™kszych kryzysĂłw spoĹĽywczych w Europie miaĹ‚ swoje korzenie na innym etapie analizy ryzyka
Kryzys choroby „szalonych krów” wynikał z niewłaœciwej oceny ryzyka przeniesienia prionów z chorego bydła na ludzi, z kolei kryzys dioksynowy to typowy przykład wadliwego zarzšdzania ryzykiem, kiedy służby sanitarne nie dysponujš odpowiednimi siłami i œrodkami, aby na czas wykryć i powstrzymać znane zagrożenie.
    Wreszcie ostatni, rozgrywajšcy siÄ™ niedawno kryzys z rakotwĂłrczš farbš Sudan 1 uĹĽywanš do barwienia rozpuszczalnikĂłw, woskĂłw, paliw, pasty do butĂłw i podĹ‚ogi, lecz niedozwolonš do farbowania ĹĽywnoÂści, ktĂłra znalazĹ‚a siÄ™ w co najmniej 580 produktach spoĹĽywczych sprzedawanych na terenie UE, ale wiadomoœć o jej wykryciu byĹ‚a przetrzymywana przez brytyjskie wĹ‚adze sanitarne, to oczywiÂście naruszenie zasady informowania o ryzyku.
    Koszty kaĹĽdego z tych kryzysĂłw sš niebotyczne. Choroba „szalonych krĂłw” zrujnowaĹ‚a przemysĹ‚ miÄ™sny Wlk. Brytanii. Do dzisiaj obowišzuje zakaz sprzedaĹĽy brytyjskiej woĹ‚owiny w 84 paĹ„stwach Âświata. Poniesione przez przemysĹ‚ spoĹĽywczy koszty wycofania produktĂłw skaĹĽonych farbš Sudan 1 tylko w Wlk. Brytanii siÄ™gajš 100 mln funtĂłw bryt. Jest to najwiÄ™ksza akcja wycofania ĹĽywnoÂści z obrotu w tym kraju.
Informacje o tych wydarzeniach sprawiły, iż opinia publiczna coraz bardziej zdecydowanie domaga się eliminacji Ÿródeł zagrożenia, zaostrzenia ogólnych wymogów kontroli i oznakowania żywnoœci.
   
    Co robi siÄ™ w Europie i na Âświecie, aby zapewnić bezpieczeĹ„stwo ĹĽywnoÂści?

    W skali miÄ™dzynarodowej podejmowane sš prĂłby ujednolicenia zasad prawa ĹĽywnoÂściowego. Inicjatorami tego procesu byĹ‚y - Organizacja NarodĂłw Zjednoczonych oraz MiÄ™dzynarodowe Stowarzyszenie ProducentĂłw Ĺ»ywnoÂści. NajwaĹĽniejszš rolÄ™ w zapewnieniu bezpieczeĹ„stwa obrotu ĹĽywnoÂściš odgrywa Komisja Kodeksu Ĺ»ywnoÂściowego, powoĹ‚ana przez ÂŚwiatowš OrganizacjÄ™ Zdrowia ONZ (WHO) oraz OrganizacjÄ™ ds. WyĹĽywienia i Rolnictwa ONZ (FAO).
    Komisja ta opracowaĹ‚a zasady Âświatowego kodeksu ĹĽywnoÂściowego. MiÄ™dzynarodowy Kodeks Ĺ»ywnoÂściowy FAO/WHO (Codex Alimentarius) jest zbiorem jednolitych norm okreÂślajšcych jakoœć ĹĽywnoÂści, sĹ‚użšcych przede wszystkim ochronie zdrowia konsumenta. Obok norm jakoÂściowych Kodeks zestawia gĹ‚Ăłwne rodzaje ĹĽywnoÂści zarĂłwno przetworzonej jak i półprzetworzonej oraz surowce trafiajšce do konsumenta. Zalecenia Kodeksu dotyczš higieny i jakoÂści ĹĽywieniowej, a w szczegĂłlnoÂści skaĹĽeĹ„ mikrobiologicznych, chemicznych, zaleceĹ„ odnoÂśnie dodatkĂłw do ĹĽywnoÂści, zasad deklaracji dotyczšcych znakowania ĹĽywnoÂści (labelling), metody badaĹ„ oraz pobierania prĂłb do badaĹ„.
Większoœć państw członków ONZ opracowała własne kodeksy żywnoœciowe stanowišce o bezpieczeństwie żywnoœci oraz jej jakoœci zdrowotnej.

    Najbardziej spĂłjne prawo ĹĽywnoÂściowe stworzyĹ‚a Unia Europejska. Komisja Europejska, od lat, w swoich regulacjach oraz decyzjach kĹ‚adzie szczegĂłlny nacisk na bezpieczeĹ„stwo ĹĽywnoÂści w krajach czĹ‚onkowskich. DziaĹ‚ania te ulegĹ‚y intensyfikacji zwĹ‚aszcza po wspomnianych wczeÂśniej, niedawnych kryzysach, kiedy staĹ‚o siÄ™ jasne, ĹĽe oprĂłcz zapewnienia wymagaĹ„ higienicznych (w tym samokontroli i odpowiedzialnoÂści producenta), kontroli stosowania substancji dodatkowych oraz nowych technologii produkcji, naleĹĽy zapewnić rĂłwnieĹĽ bezpieczeĹ„stwo pasz, a wiÄ™c caĹ‚ego Ĺ‚aĹ„cucha produkcji ĹĽywnoÂści.
    Dorobek prawny UE zapewnia obywatelom krajĂłw czĹ‚onkowskich wysoki poziom ochrony zdrowia i ĹĽycia konsumenta, tworzy mechanizmy dbaĹ‚oÂści o zdrowie i dobrostan zwierzšt hodowlanych oraz o dobrš jakoœć produktĂłw roÂślinnych w ich drodze „od pola do talerza”.
    ChociaĹĽ wydawaĹ‚oby siÄ™, ĹĽe o jednolitym wspĂłlnym rynku powinien decydować konsument, to jednak dopiero liczne skandale zwišzane z ĹĽywnoÂściš zmieniĹ‚y podejÂście do polityki rolnej, produkcji ĹĽywnoÂści i odpowiedzialnoÂści jej wytwĂłrcĂłw, a takĹĽe urzÄ™dowej kontroli ĹĽywnoÂści.
Przewodnikiem konsumenta zawsze powinien być aktualny stan wiedzy medycznej, a gwarancjš bezpieczeństwa - sprawne funkcjonowanie instytucji kontrolnych monitorowanych przez społeczeństwo, organizacje pozarzšdowe i niezależne media.

Walentyna Rakiel-Czarnecka