Wolne rodniki i antyoksydanty

Naukowcy twierdzš, że możemy żyć do 120 lat. Niestety większoœć z nas umiera, zanim osišgnie wiek 75 lat. Starzenie się jest nie tylko zwišzane z uwarunkowanš genetycznie przemianš materii, ale też i stylem życia. Na nasze zdrowie wpływ majš właœnie: styl życia – w 53 proc., œrodowisko naturalne – w 20 proc., czynniki genetyczne w 15 proc., opieka medyczna – w 10 proc., inne czynniki – w 2 proc. Jeœli już żyć krótko (czyli najmniej 120 lat), to przynajmniej w zdrowiu, a na to mamy duży wpływ. Jak widzimy z powyższego zestawienia statystycznego – bardzo dużo zależy od nas samych. Dlatego powinniœmy wcišż uzupełniać naszš wiedzę, aby wiedzieć, jak mamy postępować, co robić, aby przedłużyć swoje życie i jak najdłużej nie chorować.

Organizm polem nieustajšcej bitwy

Wolne rodniki i antyoksydanty

Alicja Zobel

Walentyna Rakiel-Czarnecka

Naukowcy twierdzš, że możemy żyć do 120 lat. Niestety większoœć z nas umiera, zanim osišgnie wiek 75 lat. Starzenie się jest nie tylko zwišzane z uwarunkowanš genetycznie przemianš materii, ale też i stylem życia. Na nasze zdrowie wpływ majš właœnie: styl życia – w 53 proc., œrodowisko naturalne – w 20 proc., czynniki genetyczne w 15 proc., opieka medyczna – w 10 proc., inne czynniki – w 2 proc. Jeœli już żyć krótko (czyli najmniej 120 lat), to przynajmniej w zdrowiu, a na to mamy duży wpływ. Jak widzimy z powyższego zestawienia statystycznego – bardzo dużo zależy od nas samych. Dlatego powinniœmy wcišż uzupełniać naszš wiedzę, aby wiedzieć, jak mamy postępować, co robić, aby przedłużyć swoje życie i jak najdłużej nie chorować.

Starać się trzeba przez całe życie

Przede wszystkim powinniœmy mentalnie nastawić się, że chcemy o siebie zadbać, aby jak najdłużej zachować zdrowie. W tym celu musimy uœwiadomić sobie, że życie bardzo długo daje nam szanse, bo większoœć chorób jest chronicznych, wykluwa się przez dziesištki lat. Tak więc zaczynajšc już dzisiaj inaczej żyć, możemy jeszcze zdšżyć coœ ze sobš zrobić, aby „ubiec chorobę”.

Komórki, z których zbudowane jest nasze ciało sš cegiełkami, a zaprawš, która w przypadku organizmu jest płynna – sš płyny międzykomórkowe. W odróżnieniu od cegieł domu, nasze „cegiełki” wpływajš na siebie, np. poprzez wydzielanie hormonów, które wraz z rotujšcym płynem wędrujš po całym organizmie.

Wszystkie nasze substancje i molekuły sš w sposób cišgły, jedna po drugiej wymieniane. Po szeœciu miesišcach wszystkie sš nowe. Dlatego przez całe życie trzeba się starać, aby materiał, z którego buduje się te nowe komórki był odpowiedniej jakoœci.

Ta całkowita wymiana naszych komórek daje także szansę, że chorobę można odwrócić. Pod warunkiem, że przez 6 miesięcy wytrwamy w postanowieniu zmiany stylu życia oraz diety. A kiedy minie pół roku i dostrzeżemy efekty zainicjowanych zmian, musimy w tym wytrwać – najlepiej do końca swojego długiego i zdrowego życia. Dr Zobel radzi: „Umrzyj zdrowy”.

Regulacja procesów biochemicznych może trwać trochę dłużej, ale struktury komórkowe sš nowe już po 6 miesišcach. Zrozumienie tego zjawiska zawiera wiele optymizmu, gdyż motywuje nas do rozpoczęcia zmiany, kiedy pogarsza się nasz stan zdrowia i coœ zaczyna nas boleć.

Komórka w oceanie płynów

Komórka jest jednš z trylionów komórek w naszym organizmie, sš one malutkie i nie widać ich gołym okiem. Komórki sš zatopione w oceanie płynów organizmu ludzkiego. Płyny te to około 5 litrów krwi płynšcej w żyłach i tętnicach oraz 12-18 litrów limfy oraz płynów wokół organów, które wypełniajš przestrzenie międzykomórkowe, czyli tworzš taki ocean, w którym te pojedyncze komórki sš zanurzone.

Taki był właœnie poczštek życia: najpierw stworzyły się pojedyncze komórki, pływajšce w oceanach (wtedy jeszcze czystych). Wszystko, co było potrzebne, znajdowało się tuż obok, zaraz za zewnętrznš błonš (membranš) komórki.

W organizmie, gdzie tych komórek jest dużo, na zewnštrz komórki znajduje się płyn międzykomórkowy, który musi mieć odpowiedni skład chemiczny, musi być buforem oddzielajšcym naszš „cegiełkę” od negatywnych wpływów. Bo np. gdyby zamiast płynu ustrojowego znajdowałaby się tam np. woda destylowana, wtedy zanurzone w takiej wodzie komórki pobierałyby jš bez umiaru, aż w końcu by pękły. Dlatego musimy pamiętać o tym, że nasz organizm balansuje wspaniale, stężenie i jakoœć elementów w płynach ustrojowych, jest to niewiarygodne, ale żeby utrzymać tę równowagę, musimy dostarczyć swojemu organizmowi wszystkich niezbędnych składników. Jeœli nie będzie miał potrzebnych elementów, przestanie poprawnie funkcjonować.

I żeby te komórki, o których istnieniu wcišż przypominamy mogły spełniać swoje funkcje, odnawiać się, usuwać czšsteczki, umarłe komórki, tworzyć nowe – nasz organizm musi pobierać wodę, pokarm i tlen.

Tlen to dar życia, ale musimy pamiętać, że przybiera też postać wolnych rodników, stanowišcych w większoœci zagrożenie dla nas.

Z wyliczeń wiadomo, że dla osoby o wadze 70 kg wagi ciała należy dostarczyć w cišgu doby 350 litrów tlenu. W cišgu życia wdychamy 17 ton tlenu, z czego jedna tona to wolne rodniki. Wolne rodniki to zaledwie 6 proc. (bo 100:17), a media nas nimi straszš, podczas gdy my nauczyliœmy się z nimi żyć.

Inne, poza wymienionymi wolne rodniki to czšsteczki (lub jony), najczęœciej tlenu, które powstajš bez przerwy, sš pochodnymi zwykłych czšsteczek, z których została wyrwana lub dodana najmniejsza częœć – elektron. Jeden mniej lub jeden więcej tworzy imbalans (nierównowagę) w parze elektronów, bo „dla spokoju” natura poukładała elektrony w pary. Pojedynczy elektron jest aktywny i nieraz groŸny. Taki wolny, nie sparowany elektron tlenu (znajduje się na ostatnie powłoce), obdarzony ładunkiem ujemnym dšży do połšczenia się z dodatniš czšsteczkš. Przebieg tej reakcji (połšczenia) nazywa się utlenianiem.

W organizmie człowieka jednoczeœnie odbywajš się setki tysišce procesów biochemicznych. Wszystkie przebiegajš w równowadze. Jak tylko któryœ z nich przebiega zbyt intensywnie, to wtedy tworzš się molekuły, które sš wyrzucane poza miejsce, gdzie ten proces przebiega i często mogš mieć przyłšczony elektron i stać się przez to groŸne. I to sš właœnie wolne rodniki, powstajšce w nas, podczas fizjologicznych procesów w komórce. Sš nieodłšcznymi produktami metabolizmu, mogš rozregulować pracę każdego żywego organizmu. Utleniajš lipidy - białka, mogš wywołać mutację genetycznš, gdy dostanš się do jšdra komórkowego.

Wolne rodniki majš taki dodatkowy, ekstra elektron, który dostajšc się do organizmu może ten elektron przekazać następnej molekule i ta molekuła staje się wolnym rodnikiem. W ten sposób powstaje wiele nowych wolnych rodników,

Inaczej mówišc sš to atomy, czšsteczki lub jony, które pozbawione jednego lub więcej elektronów, lub majšce jeden elektron przybłškany - dšżš za wszelkš cenę do uzupełnienia drugiego elektronu, pobierajšc je z czšsteczek zwišzków znajdujšcych się najbliżej w komórkach. Błyskawicznie wchodzš w reakcje z czšsteczkami w zdrowych tkankach i zabierajš potrzebny elektron lub go oddajš. Powoduje to uszkodzenie białek, tłuszczów i kwasów nukleinowych zdrowych komórek, a także spustoszenie w naszych zasobach tlenowych.

Musimy sobie uœwiadomić, że jest kilka Ÿródeł wolnych rodników: metabolizm i układ odpornoœciowy, œrodowisko oraz inne wolne rodniki.

Produkcję wolnych rodników zwielokrotnia wysiłek fizyczny, choroby oraz większoœć leków. Pamiętajmy, że nie można ich się całkowicie pozbyć, gdyż umożliwiajš przebieg wielu reakcji, sš też nieodłšcznym produktem ubocznym przemian metabolicznych, ale możemy się zabezpieczyć przed negatywnymi skutkami ich oddziaływania, gdy sš w nadmiarze.

Wpływy œrodowiska to drugie Ÿródło wolnych rodników. Toksyczne odpady, zanieczyszczenia powietrza, pestycydy to Ÿródło takich rodników jak m.in. dwutlenek azotu, gdy złapiš ekstra elektron. Promienie słoneczne i jonizujšce stanowiš Ÿródło wolnych rodników, atakujšcych głównie tkankę skórnš. Miliardy wolnych rodników tworzš się podczas zacišgnięcia się dymem papierosowym, picia alkoholu.

Palacze powinni uœwiadomić sobie rozmiary spustoszenia, które sami sobie powodujš. Jeden papieros niszczy 50-100 mg witaminy C.

Trzecie Ÿródło to reakcje łańcuchowe zapoczštkowane przez inne rodniki. Wolne rodniki sš tworami niezwykle reaktywnymi i w reakcjach z innymi czšsteczkami odrywajš od nich elektrony, generujšc w ten sposób nowe rodniki lub oddajš elektron. Proces ten powtarza się tak długo, dopóki nie dojdzie do dezaktywacji rodników i przerwania reakcji łańcuchowej, kończšcej się na glutationie, gšbce do oczyszczania komórek z wolnych rodników. Jak wspaniale, że mamy glutation. Niestety, zaatakowane w procesie propagacji rodnikowej struktury komórkowe ulegajš często nieodwracalnym uszkodzeniom. Dlatego musimy dbać o podwyższenie poziomu glutationu. A jak to trzeba robić – piszemy na innych stronach tej ksišżki.

Wolny rodnik jako golfista

Wolne rodniki odpowiedzialne sš za powstanie i rozwój wielu schorzeń, między innymi chorób sercowo-naczyniowych, udar mózgu, artretyzmu, schorzeń układu nerwowego oraz cukrzycy. Uważa się je również za głównš przyczynę procesu starzenia się organizmu. Najważniejsza jednak jest rola, jakš wolne rodniki odgrywajš w chorobach nowotworowych.

Aby zrozumieć jak działa taki wolny rodnik, wyobraŸmy sobie golfistę z piłkš. Dopóty, dopóki golfista i piłka sš razem – wszystko jest w porzšdku, ale jak piłka (elektron) poleci do góry – może uderzyć zarówno w planowane jak i w nie planowane miejsce. Dołšczenie się elektronu do planowanego miejsca powoduje, że zaczyna się reakcja pożyteczna. Kiedy jednak piłka dostanie się do miejsca, gdzie nie powinien się znaleŸć, a tak się golfiœcie przecież zdarza, reakcja może być groŸna. Może uderzyć np. w geny, znajdujšce się w jšdrze komórkowym, specjalnie oddzielonym od reszty komórki podwójnš błonš. Nieraz się zdarza, że golfista ma tak silny starzał, że przebije tę podwójnš błonę i niekorzystne procesy zacznš zachodzić w DNA. Tych boimy się najbardziej, gdyż powodujš, iż informacja zapisana w „ksišżce DNA” staje się zmieniona, nieprawidłowa, a przez to niebezpieczna.

Uszkodzenia struktury DNA oraz dezaktywacja enzymów naprawczych DNA może w konsekwencji prowadzić do rozwoju choroby nowotworowej.

Wszystkie schorzenia zwišzane sš z niezrównoważonym przenoszeniem się wolnych rodników z miejsc, gdzie powinny być do miejsc, gdzie zakłócajš proces biochemiczny, czyli to, co tam się dzieje pożytecznego dla naszego organizmu.

Z czasem następuje nagromadzenie wolnorodnikowych uszkodzeń na poziomie molekularnym i komórkowym, co prowadzi to do wystšpienia wielu chorób i przedwczesnego starzenia. Na przykład spowodowane atakiem wolnych rodników utlenienie cholesterolu LDL wišże się z wczesnymi stadiami chorób serca. Uszkodzenia obecnych w skórze białek prowadzš do powstania zmarszczek. Oksydacyjna dezaktywacja limfocytów B i T oraz komórek NK prowadzi do nabytej immunosupresji układu odpornoœciowego.

Cztery kategorie atakĂłw

Ataki wolnych rodników w organizmie ludzkim można zaliczyć do jednej z następujšcych czterech kategorii:

1.     Wolne rodniki zakĹ‚Ăłcajš procesy, od ktĂłrych zależš zdolnoÂści komĂłrek do przeĹĽycia i reprodukcji.

2.     Mogš uszkodzić oÂśrodki wytwarzajšce energiÄ™ – mitochondria, co prowadzi do zaniku zdolnoÂści komĂłrki do wytwarzania energii.

3.     Wolne rodniki zakĹ‚Ăłcajš prawidĹ‚owe funkcjonowanie organizmu, miÄ™dzy innymi zdolnoÂści wzrostu, naprawy zaistniaĹ‚ych uszkodzeĹ„ oraz reakcji na stres.

4.     Obliczono, ĹĽe kaĹĽda czšsteczka DNA moĹĽe być celem 70 tysiÄ™cy atakĂłw wolnych rodnikĂłw dziennie. WiÄ™kszoœć spowodowanych tymi atakami uszkodzeĹ„ ulega naprawieniu, ale kaĹĽde z nich zwiÄ™ksza ryzyko zmian nowotworowych. Kiedy wolne rodniki uszkodzš materiaĹ‚ genetyczny i zmieniš kod DNA, ktĂłry zarzšdza reprodukcjš oraz funkcjonowaniem komĂłrek moĹĽe to prowadzić do bardzo powaĹĽnych konsekwencji.

Wojna wcišż trwa

Przed nadmiernš iloœciš wolnych rodników możemy się bronić, unikajšc zanieczyszczeń powietrza, nadmiernego opalania się, palenia papierosów, zakładajšc maski i ubrania ochronne podczas produkcji chemikaliów, spożywajšc produkty zawierajšce tzw. antyoksydanty oraz uzupełniajšc żywnoœć preparatami, które unieszkodliwiajš działanie wolnych rodników w organizmie. Na przykład do najsilniejszych antyoksydantów poza glutationem należš witaminy A (retinol) i E (tokoferol), C.

Tak oto pojawiło się w naszym artykule słowa oksydant, antyoksydant, czyli antyutleniacz. Słowa te widzimy w tekstach i słyszymy coraz częœciej, ale zdarza się, że nie rozumiemy ich znaczenia.

Oksydacja i przeciwna temu redukcja cišgle zachodzš w naszych komórkach. Oksydacja oznacza pozbycie się elektronu, a redukcja to dołšczenie się elektronu. „Zgubiony” elektron może przyczepić się do jonu i zmienić jego zewnętrznš warstwę, a gdy w tej warstwie będzie sam, to stworzy wolny rodnik.  Samotny, pojedynczy elektron szuka do pary partnerki (także elektronu). Stres tlenowy oznacza nadprodukcję aktywnych form tlenu w stosunku do możliwoœci antyutleniaczy.

Elektrony jak ludzie – lubiš być w parach. I takie „sparzone” elektrony sš spokojne, grzeczne, natomiast pojedyncze – agresywne, czegoœ szukajš, aż gdzieœ się przyłšczš. Nie wybierajš molekuł, gdzie się przyłšczš, lub raczej mocno uderzajš i gdy to jest molekuła glutationu – to dobrze, gdyż matka natura nam stworzyła go w każdej komórce, by właœnie wychwytywał te wolne rodniki.

Wolne rodniki w za dużej iloœci mogš rozregulować pracę każdego żywego organizmu. Oowodujš także utlenianie się białka, czyli peroksydację lipidów. Proces ten sprawia, że wielonienasycone kwasy tłuszczowe, wchodzšce w skład błon komórkowych zaczynajš jełczeć, czyli nieefektywnie wpuszczać toksyny do komórki.

Gdy wolny rodnik uderzy w DNA, gdzie sš nasze geny, to może je zmienić i to jest dla nas najgorsze, gdyż jeœli będzie to onkogen – stworzy się rak.

Dlatego tak ważny jest balans/równowaga pomiędzy oksydacjš i antyoksydacjš oraz wychwytywanie tych zabłškanych wolnych rodników przez do tego powołane i dostosowane antyoksydanty, czyli wymiatacze wolnych rodników. Pamiętajmy, że ostatecznym wymiataczem jest glutation, który każda nasza komórka produkuje. Ale jak zwiększyć produkcję – piszemy o tym w innej częœci niniejszej publikacji.

Antyutleniacze - nasza broń przed wolnymi rodnikami

Organizm może funkcjonować prawidłowo tylko wtedy, gdy wszystkie mechanizmy obronne sš sprawne i kiedy jest zachowana równowaga między szkodliwymi formami tlenu a antyoksydantami. Organizm broni się naprawiajšc lub eliminujšc składniki uszkodzonych komórek. Zaburzenie tego procesu powoduje powstanie stresu oksydacyjnego. Ewolucja wyposażyła nas w możliwoœci pozbywania się niebezpiecznych czšsteczek i obrony przed nimi. Musimy więc pamiętać, że jesteœmy wyposażeni przez naturę w kilka rodzajów broni przed wolnymi rodnikami i organizm może przed nimi się bronić. Robi to poprzez wychwytywanie i neutralizowanie. Substancje działajšce w ten sposób noszš więc nazwę „zmiataczy wolnych rodników”. Czšsteczka antyutleniacza, która zostanie zużyta może ulec odnowieniu wskutek działania innego antyutleniacza. To zapobiega temu, by sama nie stała się wolnym rodnikiem. Znane czytelnikowi przykłady będš współtworzyły kršg antyoksydantów, jak np. witaminę C, E, A i najważniejszy – glutation.

Organizm sam wytwarza własne antyoksydanty (niestety nie wytwarzamy witaminy C), i ten najważniejszy – glutation.

Najważniejsze antyutleniacze endogenne (tzn. takie, które nasz organizm jest w stanie sam wytwarzać) to: poliaminy, melatonina, estrogen, dyzmutaza natlenkowa, peroksydaza glutationowa, katalaza, kwas liponowy, ceruloplazmina, albumina, laktoferyna, transferyna, metalotioneina, koenzym Q10 oraz kwas moczowy, witamina A i E. A najważniejszy jest glutation, który po utlenieniu (czyli po zneutralizowaniu innego antyoksydanta, np. witaminę E) lub po przyłšczeniu metalu ciężkiego np. ołowiu wychodzi z komórki i usuwany jest przez nerki. Wspaniały mechanizm, o którym będziemy musieli więcej mówić w mediach i uczyć w szkole.

Nasz organizm posiada zdolnoœci produkcji enzymów, które majš zdolnoœci do przekształcania posiadajšcych morderczy potencjał wolnych rodników w nieszkodliwe substancje. Dla efektywnego działanie enzymy te wymagajš jednak dostarczenia organizmowi w przyjmowanym pokarmie (lub w formie suplementów) takich minerałów jak cynk, mangan, miedŸ, selen i innych elementów stabilnych. Balans selenu jest najważniejszy, gdyż jest  w enzymie do produkcji glutationu.

Nieraz zastanawiamy się, jak to „działa”. A może pomoże obrazek? WyobraŸmy sobie, że w komórce zwierzęcej znajdujš się kompleksy antyoksydantowe– witamina A, E, C glutation, a także kwas moczowy i bilirubina. Elektron wolnego rodnika może przeskakiwać z jednego do drugiego miejsca. I tak się plšcze, ale gdy się znajdzie na glutationie, to zostanie wymieciony z komórki. Glutation, taki utleniony wynosi go z komórki. Dr Zobel porównuje to do trzepania dywanu na podwórku, poza mieszkaniem, czyli poza komórkš. Stšd nazwa antyoksydantów - „wymiatacze” wolnych rodników. Taki wolny elektrony zostaje wymieciony razem z glutationem i razem z nim jest przeniesiony do nerek i usunięty. Dlatego musimy produkować dużo glutationu każdego dnia. Każda komórka musi sama wyprodukować swój najważniejszy wymiatacz – glutation. Polubmy glutation – maleńki trójpeptyd z trzema aminokwasami, zbudowany, a taki ważny w czyszczeniu naszych komórek.  Jest to taki wspaniały, charytatywny społecznik.

Nasze enzymy obronne – przeciwutleniacze, czyli antyoksydanty, zapobiegajš reakcjom utleniania i nazywane sš kaskaderami. Naszš broniš sš także składniki mineralne enzymów: żelazo, selen, cynk, mangan, miedŸ, gdyż sš w aktywnych miejscach enzymów produkujšcych te antyoksydanty.

Do antyutleniaczy, które dostarczone być muszš natomiast w spożywanym przez nas pokarmie lub w formie suplementów należš: witamina E (a, b, g i d tokoferole oraz tokotrienole); witamina C; witamina A; karotenoidy (a i b-karoten, likopen, luteina); ksantofile, polifenole. Jednš z grup polifenoli sš flawonoidy.

Gdzie powinniœmy szukać antyoksydantów? Jeœli chodzi o witaminy i bioflawonoidy to w warzywach i owocach. Ale najważniejszy jest glutation. Do produkcji glutationu, który zbudowany jest z trzech aminokwasów – glicyny, kwasu glutaminowego i najważniejszej, bo nieczęsto spotykanej cysteiny, najważniejsze jest dostarczenie z białkiem cysteiny, a bogate w białka cysteinowe to białko z jaja, ludzka siara oraz surowica mleka, pogardzana, zapomniana serwatka, nadal czczona w Himalajach i Indiach.

Pokarm pochodzenia roœlinnego stanowi bogate Ÿródło odżywek o charakterze antyutleniaczy, między innymi witamin C, E i A, oraz karetonoidów. Te antyutleniacze, obok flawonoidów spełniajš wiele zadań. Do najważniejszych z nich należy zabezpieczanie przed wolnymi rodnikami oraz przed promotorami wolnych rodników takimi jak promieniowanie nadfioletowe oraz zanieczyszczenia œrodowiskowe.

Prawidłowe funkcjonowanie ludzkiego organizmu uzależnione jest od obecnoœci wielu witamin i minerałów działajšcych jako antyutleniacze. Coraz więcej Ÿródeł mówi o tym, że najlepszym rozwišzaniem jest stosowanie w formie suplementu mieszaniny składajšcej się z bardzo zróżnicowanego zestawu wzajemnie wspierajšcych się antyutleniaczy. Dodamy od siebie, że zanim przystšpimy do pobierania suplementów diety, musimy sprawdzić ich jakoœć, producenta, a i sam proces produkowania i pobierania przez nas powinien być kontrolowany i monitorowany, żeby nie doprowadzić do nadmiernego gromadzenia się jakichœ niepożšdanych składników.

Bez względu jednak na to, czy zamierzamy się suplementować, czy też nie, musimy dostarczać sobie antyutleniaczy w postaci codziennego pokarmu.

Gdzie możemy znaleŸć potrzebne nam antyutleniacze?

W artykułach o antyoksydantach znajdujemy słowo ORAC.- Oxygen Radical Absorbance Capacity - oznacza ono zdolnoœć absorpcji rodników tlenowych, jest to miara antyoksydacyjnych wartoœci substancji lub ludzkiego organizmu. Testy ORAC mierzš in vitro zdolnoœć żywnoœci, osocza krwi i właœciwie każdej substancji do neutralizowania wolnych rodników. Wartoœci ORAC dla większoœci owoców i warzyw zostały okreœlone przez standardowe laboratoria i opublikowane w naukowych czasopismach. Zwiększajšc spożycie warzyw i owoców, szczególnie tych o wysokiej wartoœci ORAC, można podnieœć poziom antyoksydantów w krwioobiegu nawet o 15-20 proc.

Badania naukowe sugerujš, że spożycie owoców i warzyw z wysokš wartoœciš ORAC może spowolnić proces starzenia się zarówno w organizmie, jak i w jego ważnym organie - mózgu. Dostarczenie dużej iloœci żywnoœci o wysokiej aktywnoœci ORAC, takiej jak np. mango, suszone œliwki, maliny, borówki, żurawina, zielona herbata, liœcie i kwiaty czarnego bzu, jabłko, owoc aronii, algi – znacznie zwiększa siłę antyoksydacyjnš ludzkiej krwi, zapobiega utracie długoterminowej pamięci i zdolnoœci uczenia się w œrednim wieku, utrzymuje zdolnoœć komórek mózgowych do odpowiedzi na chemiczne bodŸce oraz chroni naczynia przed uszkodzeniem oksydacyjnym.

Dobrymi Ÿródłami antyutleniaczy sš:

* w Polsce rosnšcy bez czarny (liœcie jako herbatki – Zobel, Gadzała 1981) i aronia,

*czerwone winogrona, czerwony grejpfrut, pomarańcze,

*jagody leœne – borówki, czarna jagoda, jeżyny, żurawiny,

• marchew, dynia, kapusta, kalafior, brokuĹ‚y, czosnek, czerwona cebula, rzeĹĽucha,
• warzywa stršczkowe,
• oliwa z lnu i oliwek,
• ryby,
• orzechy, nasiona,
• kieĹ‚ki, kasze.

Korzystne działanie majš także warzywa stršczkowe, takie jak fasola, soczewica, soja i groch, bo dzięki zawartej w nich specyficznej proteazie hamujš wzrost guza nowotworowego. Warzywa z rodziny krzyżowych, a szczególnie brokuły i brukselka, ochraniajš przed nowotworami złoœliwymi tzw. hormonozależnymi sutka czy macicy, bo występujšce w nich zwišzki azotu zwane indolami przyspieszajš wydalanie z organizmu estrogenów odpowiedzialnych za wzrost tych nowotworów, a glukozynolaty znane sš z reakcji antyrakowej (Lynoch, Zobel 1999). Zalecane jest spożywanie wszystkich owoców i to najlepiej w całoœci, a nie w postaci soków, gdyż (w papce) w resztkach œcian komórek zostajš wspaniałe zwišzki błonnika, którego obecnoœć w jelitach obniża iloœć raka. Trudno wyliczyć optymalnš iloœć warzyw i owoców, jaka byłaby najlepsza np. w profilaktyce chorób nowotworowych, ale zaleca się spożywanie co najmniej trzech różnych warzyw dziennie oraz dwóch różnych owoców. Więcej radzi dr Zobel, bo jeœli jedna roœlina ma dla swojej obrony 500 zwišzków, to trzy będš miały ich 1500, a 10 aż 5000 i każdy z nich odpowiedzialny jest za inny proces. Pomyœlcie tylko – im więcej zwišzków, tym lepsza obrona. Nie poleca się owoców i soków z puszki.

„Opony” fenolowe pułapkš dla rodników

I znów, aby pomóc Państwu w zrozumieniu istoty działania antyoksydantów, tym razem pochodzšcych z roœlin – posłużymy się obrazkiem.

Funkcjš antyoksydantów jest wyłapywanie wolnych rodników lub ich elektronów, zanim w jakiejœ reakcji dostanš się do substratu. To właœnie własnoœci antyoksydacyjne tak ważnych molekuł, jak zwišzki fenolowe, majšce wiele grup OH zwišzanych z oberwaniem wodoru.

Dodatkowš grupš antyutleniaczy sš zwišzki fenolowe z roœlin, których jednš grupš sš bioflawonoidy. Dostajš się do naszego organizmu z pokarmem i wspomagajš witaminę E, A, C w komórce. Wychwytywane elektrony również przekazujš na koniec glutationowi. Roœliny w ewolucji zaczęły syntetyzować flawonoidy właœnie w celu wychwytywania tych zagubionych maleńkich elektronów z wolnych rodników, by „nie ogłupić” matrycy genetycznej komórki roœlinnej. Najważniejszym był pierœcień benzenowy. Do tej pory naukowcom udało się rozpoznać około 100 tys. zwišzków fenolowych w komórkach roœlinnych!!! Skšd taka wielka różnorodnoœć? Stšd, że roœlina jest przygotowana na każdš ewentualnoœć.

Dr Zobel porównuje benzen do opony w samochodzie, w którym w œrodku jest tunel. I w tym tunelu może kršżyć złapany elektron, ten groŸny, który w ten sposób znajdzie się w pułapce i będzie kršżył i kršżył, a nie robił spustoszenia w biochemii komórki. My także bylibyœmy dostatecznie „uzbrojeni” i przygotowani, gdybyœmy jedli dużo różnorodnych roœlin.

Jedna roœlina może mieć od 10 do 30 tys. takich opon różnego kształtu, wielkoœci, czyli im więcej gatunków roœlin (różnorodnych warzyw) zjemy, tym różnorodniejszy będzie nasz arsenał do walki z wolnymi rodnikami. Pamiętamy, że wolne rodniki muszš być, gdyż bez nich nie byłoby życia – reakcji. I dopiero ich nadmiar może być groŸny.

Osobom, które chciałyby poczytać więcej polecamy dobre ksišżki, napisane prostym językiem: S Bollow „Antyoksydanty w medycynie i zdrowiu człowieka” oraz  „Druga twarz tlenu – wolne rodniki w przyrodzie” autorstwa G. Bartosza.

A. Zobel, Walentyna Rakiel-Czarnecka