W obronie naszego Œświata

Zestawienie faktów œwiadczy, że era nieograniczonej industrializacji, nieograniczonego wzrostu gospodarczego i zysków, wiedzie do katastrofy - unicestwienia życia na Ziemi, a może i jej istnienia. Fakty te sš niezwykle wymowne i... przerażajšce.

Irena Celejowa Warszawska Szkoła Zdrowia Polskie Towarzystwo Higieniczne W obronie naszego Œwiata Wobec globalnych zagrożeń współczesnej cywilizacji Zestawienie faktów œwiadczy, że era nieograniczonej industrializacji, nieograniczonego wzrostu gospodarczego i zysków, wiedzie do katastrofy - unicestwienia życia na Ziemi, a może i jej istnienia. Fakty te sš niezwykle wymowne i... przerażajšce. Wykładniczy wzrost gospodarki a patologie W erze przemysłowej rzšdzi prawo wykładniczego wzrostu produkcji dóbr. Np. w 1970 roku œwiatowa produkcja samochodów wynosiła 260 milionów sztuk, a w 1990 roku 560 milionów. Zużycie ropy naftowej wynosiło - odpowiednio w tych latach - 17 miliardów i 24 miliardy baryłek. Roczna produkcja energii przez elektrownie atomowe, odpowiednio: 79 TWh i 1884 TWh. Roczne zużycie aluminium na puszki do napojów bezalkoholowych i piwa (tylko- w USA) odpowiednio: 72 700 i 251 900 ton. Roczna produkcja komunalnych odpadów (tylko w krajach OECD) odpowiednio: 302 miliony i 420 milionów ton. Przeciętne tempo wzrostu produkcji w tym czasie (1970, 1990) wynosiło 3,3% rocznie. W przeliczeniu na 1 mieszkańca globu wzrastała w tempie 1,5% rocznie (Meadows i in. 1995). Bieguny bogactwa i biedy Efektem wykładniczego wzrostu gospodarki i ogromnych zysków producentów stał się rażšcy kontrast podziału dóbr. Liczšc w dolarach USA, obecnie żyje na œwiecie 157 miliarderów, ponad 2 miliony milionerów i 1,1 miliarda ludzi, których dzienny dochód nie wynosi więcej niż 1 dolar i którzy głodujš. Tylko 1I4 ludnoœci kuli ziemskiej (25%) gromadzi 85% dochodów œwiatowej gospodarki, konsumuje 80% zasobów naszej planety i pozostawia w spadku 75% wszystkich odpadów i zanieczyszczeń. Ludnoœć w krajach rozwiniętych, bogatych, stanowi 1/5 liczby wszystkich ludzi na œwiecie, lecz zużywa 4/5 wytworzonej œwiatowej energii i innych dóbr, podczas gdy 4/5 ludnoœci œwiata w krajach ubošich i głodujšcych zużywa zaledwie 1%5 wyprodukowanej energii i innych dóbr. 780 milionów ludzi na œwiecie głoduje, dwa miliardy sš niedożywione, a setki milionów choruje na choroby cywilizacyjne z powodu przekarmienia. Eksplozja demograficzna Bezustannie działa dawno stwierdzone prawo, że w bogatych krajach jest niski lub spadajšcy przyrost naturalnv, a w biednych gwałtownie roœnie. Toteż, jednym z największvch zagrożeń dla Ziemi jest również wykładniczy wzrost jej zaludnienia. Svgnalizuje to 18 opublikowanych przez Klub Rzvmski ( od 1972 r.) raportów. W 1991 r. œwiatowa stopa przyrostu ludnoœci wynosiła 1,7%, co odpowiada tempu podwojenia się liczby ludnoœci œwiata w cišgu 40 lat. Na biedne kraje tzw. Trzeciego Œwiata przypada aż 90% œwiatowego przyrostu ludnoœci, żyjšcej w dużej mierze w biedzie, na pograniczu głodu lub w głodzie. Obecnie ludnoœć œwiata przekroczyła liczbę 6 miliardów. W roku 2025 ludnoœć œwiata osišgnie liczbę 8,5 mld, a w roku 2200 – 11,6 mld. . A przecież XX wiek witało zaledwie 1.6 mld przedstawicieli naszego gatunku! Niepohamowany wzrost zaludnienia kuli ziemskiej niesie z sobš dwa zagrodzenia: a) rewolucyjnego buntu i b) katastrofy ekologicznej wobec niepodporzšdkowania się producentów międzynarodowym umowom i dyrektywom w dšżeniu do zwiększenia iloœci dóbr przy pomocy nawet najgroŸniejszych dla œrodowiska technologii. Zanieczyszczenie œrodowiska a zdrowie Era niepohamowanej industrializacji przyniosła globalne zagrożenie ludzkoœci z powodu zanieczyszczeń powietrza, wody (Hałat 1998), gleby i żywnoœci - chemicznych, fizycznych i mikrobiologicznych (Górny 1998). Szczególnie duże zanieczyszczenia występujš m.in. w Santiago de Chile, Kuala Lumpur i Singapurze, Meksyku - mieœcie, Bangkoku, Makao, Hong-Kongu, Tokio, Taipei, w Nowym Jorku, Los Angeles, Chicago, Detroit, Filadelfii i Atlancie. Siedem najbardziej zanieczyszczonych obszarów œwiata znajduje się w Południowo- Wschodniej Azji. Z powodu zanieczyszczonej wody każdego roku na œwiecie umiera 3 miliony dzieci, a z powodu głodu 16 tysięcy. Do czynników chemicznych, powodujšcych silne skażenie œrodowiska należš rożne metale, w tym metale ciężkie. Do metali powodujšcych specyficzne schorzenia u ludzi należy 13 pierwiastków: ołów, rtęć, kadm, arsen, fluor, cynk, miedŸ selen, tellur, beryl, kobalt, chrom i nikiel (Celejowa 2000a). Żywiołowy rozwój przemysłu chemicznego po II wojnie œwiatowej spowodował przenikanie do œrodowiska około 100 tysięcy nowych zwišzków chemicznych. Wœród nich sš produkty spalania substancji organicznych i plastiku - dioksyny (Kołodziejak-Nieckuła, Pajšk 1999). Jest to powszechnie stosowany skrót dla wielkiej grupy zwišzków, polichlorowanych węglowodorów aromatycznych. ródłem dioksyn sš: spalarnie odpadów komunalnych, szpitalnych i przemysłowych; przemysł metalowy, przemysł celulozowo-papierniczy, komunikacja samochodowa, przemysł chemiczny - głównie produkujšcy tworzywa sztuczne; oczyszczalnie œcieków; pralnie chemiczne, stosowanie nawozów sztucznych, pestycydów i herbicydów w rolnictwie; woda infiltracyjna z wysypisk œmieci; paleniska w gospodarstwach domowych; wypadki, awarie, katastrofy, pożary lasów, wybuchy wulkanów i eksplozje. Do organizmu człowieka dioksyny dostajš się przede wszystkim z żywnoœci, głównie pochodzenia zwierzęcego (mleko, mięso, ryby). Jedynie 2-5% znajdujšcych się w tkankach człowieka dioksyn (a jako rozpuszczalne w tłuszczu odkładajš się przede wszystkim w tkance tłuszczowej) pochodzi z powietrza, wody i gruntu. Dioksyny sš silnie rakotwórcze, bo działajš mutagennie, niszczš układ nerwowy i immunologiczny, uszkadzajš płód, powodujš rożne zwyrodnienia. Toksycznoœć dioksyn jest porównywalna z działaniem trucizn wydzielanych do organizmu człowieka przez bakterie jadu kiełbasianego (Botulinus), tężca (Tetanus) i dyfterii (Diphteria). Oceniono, ze dioksyna TCDD jest około 10 tysięcy razy bardziej trujšca niż cyjanek potasu. Wartoœci progowe, to jest stanowišce dla człowieka granicę bezpieczeństwa, sš niezwykle niskie. Jak to okreœliła Agencja Ochrony Œrodowiska w USA, „prawdziwy próg niebezpieczeństwa jest nieznany i może być bliski zera". Rożne trujšce zanieczyszczenia œrodowiska zaburzajš biologiczny nurt kodowania i przekazywania informacji genetycznych (Gumińska 1992). Jest to przyczynš pojawiania się różnych nowych chorób i ponownego rozwoju, już zdawałoby się zwalczonych chorób, jak np. gruŸlica. Obecnie pojawiły się bakterie gruŸlicy (Mycobacterium tuberculosis), odporne na dotychczas stosowane leki (Jeljaszewicz 1997). Notuje się coraz liczniejsze przypadki lekoodpornej gruŸlicy we wszystkich regionach œwiata, w iloœci wyższej niż oczekiwano. Według danych z 1999 roku zanotowano w Peru 2906 przypadków, w Brazylii 1591, w Indiach 288 806, w Zimbabwe1508, w Chinach 158 813, w Rosji 11 430 ; i w Korei 1233. Niepokojšce jest że w Polsce iloœć nowych zachorowań na gruŸlicę roœnie wœród dzieci w wieku 10-14 lat. Zanieczyszczenie œrodowiska jest przyczynš bardzo szybkiego wzrostu zachorowań w œwiecie na alergię, która stała się chorobš społecznš. Jej krańcowš formš jest astma. Iloœć zachorowań na astmę wzrosła w USA z 6,7 milionów w 1980 r. do 17,3 milionów w 1998 r. Każdego roku umiera tam z powodu astmy 5000 osób. Zmiany klimatu Istniejš, zwišzki chemiczne, będšce ubocznymi produktami działalnoœci przemysłowej człowieka. dobrze znane, ale obecnie emitowane do atmosfery w niespotykanych przedtem iloœciach, jak gazy: dwutlenek węgla, metan, podtlenek azotu, freon, chloro-fluoro-karbon (CFC;). Gazy te nazywamy cieplarnianymi, ponieważ przepuszczajš, promienie słoneczne w kierunku Ziemi, a odbite od Ziemi w kierunku Kosmosu częœciowo zatrzymujš je i zawracajš w kierunku Ziemi, dodatkowo jš ogrzewajšc (Karaczun i Indeka 1999). Staja, się one „kocem" czy tez „kołdrš”, która nie pozwala zbyt dużym iloœciom ciepła przedostawać się z Ziemi do Kosmosu. Niczym w szklarni, ciepło zatrzymywane jest przy Ziemi. Nazywamy to efektem cieplarnianym czy szklarniowym (Rys. 1). Dwutlenek węgla w atmosferze, który odgrywa głównš, rolę w efekcie cieplarnianym, był dotšd stymulatorem życia na Ziemi, gdyż roœliny wykorzystujš go w procesie fotosyntezy. Ograniczony zaœ efekt cieplarniany zapewniał odpowiedniš temperaturę dla życia na naszym globie. Jednakże, obecna koncentracja dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych w atmosferze, na skutek działalnoœci cz1owieka, szczególnie spalania paliw kopalnych, jest o 20% wyższa niż w okresie przedindustrialnym i nadal roœnie (Ryc. 2). Powoduje to ocieplanie się klimatu Ziemi, głownie w pobliżu jej biegunów (Ryc. 3). Powierzchnia Ziemi w 1990 r. była cieplejsza niż w którymkolwiek roku od polowy XIX wieku, kiedy to zaczęto zapisywać te obserwacje. Zgodnie z przewidywaniami Międzynarodowego Panelu do Zmian Klimatu, gdyby stężenie dwutlenku węgla w atmosferze podwoiło się do 2010 roku w stosunku do 1990 roku, to temperatura powierzchni globu ziemskiego wzrosłaby o2%. Przewiduje się, że do końca 2010 roku zawartoœć CO2, w atmosferze przekroczy dwukrotnie poziom z 1970 roku (Ryc. 4). Na skutek ocieplania się klimatu mogš topnieć lody na biegunach Ziemi, podnosić się poziomy wód w morzach i oceanach i przez to mogš znaleŸć się pod woda, wyspy i nisko położone osiedla ludzkie. Niedawno oderwała się olbrzymia bryła lodu od Antarktydy i jako „lodowa wyspa" dryfuje po oceanie... Zjawiskami towarzyszšcymi ocieplaniu się klimatu sš gwałtowne, ulewne deszcze, powodujšce częste, ogromne powodzie, huraganowe wiatry, pojawianie się ciepłych pršdów morskich, jak EI-Nino, powodujšcych niszczšce sztormy. Niestety te przerażajšce zjawiska już zaistniały w ostatnich latach i dniach (Celejowa 2000c). Ostatnie dziesięciolecie XX wieku - to najlepsza dekada. Zdaniem klimatologów w strefie umiarkowanej, a więc także w Polsce, niebezpieczne jest zanikanie przejœciowych pór roku tj. wiosny i jesieni. Jest to szczególnie niekorzystne dla rozwoju roœlin uprawnych, które nie majš doœć czasu na przygotowanie swego organizmu do fizjologicznych adaptacji w zwišzku ze zmianš warunków pogodowych. Prawdziwš zimę mieliœmy w Polsce jesieniš 1999 r. Lato zaœ wybuchło pod koniec kwietnia 2000 r., czyli w œrodku kalendarzowej wiosny, której w tym roku właœciwie nie mieliœmy. Jak to ujšł dziennikarz 1 „Celsjusz zwariował...” Podczas ostatniej Wielkanocy w 2000 r. W Polsce było 24°C do 27°C, a w Hiszpanii, Londynie i Paryżu 12°C-14°C... Raptownie, z dnia na dzień, zazieleniły się pola, łški i drzewa. Tempo wzrostu roœlin zostało przyspieszone o 2-3 tygodnie. Rychło w niektórych wschodnich i centralnych rejonach kraju przyszły przymrozki i nawet kilkustopniowe mrozy, które zwarzyły wiele kwiatów na drzewach owocowych, co obniżyło plony. Równoczeœnie, w jednych rejonach kraju gwałtowne deszcze powodowały lokalne powodzie, a w innych panowała susza. Potem zamiast lata mieliœmy wiosnę, która już z poczštkiem wrzeœnia przeszła w typowš jednak pięknš, złotš jesień. Ocieplaniu się klimatu towarzyszš rożne anomalie pogodowe i kataklizmy, które zdarzajš się obecnie na naszej Matce-Ziemi niepokojšco często. Całe dwudzieste stulecie charakteryzujš te zjawiska. W opinii profesora Haliny Lorenc, kierownika Oœrodka Meteorologii IMiGW - stały się one normš. Na całym œwiecie obserwuje się wzrost zjawisk ekstremalnych. Nie tylko ocieplenie, lecz także nagłe spadki temperatury. W 1963 r. panowała w Europie „zima stulecia", morze zamarzło nawet na wybrzeżu bułgarskim, a w Polsce niemal przez trzy miesišce bez przerwy trwał mróz, dochodzšcy do -30°C. W 1968 r. była w Europie i także w Polsce niezwykle œnieżna zima. Niedawno, olbrzymie powodzie we Francji, Hiszpanii, Wietnamie, Rumunii, na Węgrzech i w Polsce (1997, 1999), wywołane długotrwałymi ulewnymi deszczami, pocišgnęły za sobš duże straty w ludziach, uprawach rolnych i majštku gospodarskim. Lecz nawet krótkie, gwałtowne, tzw. punktowe, opady przynoszš niebywale kataklizmy. 8 lipca 2000 r. na Podbeskidziu czarne chmury zakryły niebo, w iœcie nocnych ciemnoœciach lunęły kaskady wody, siekł grad wielkoœci pięœci, a tršba powietrzna niszczyła lasy i domostwa. W kilka chwil na miejscowoœci w dolinie Soły: Rajczę, Ujsoły, Milowkę, Węgierskš Górkę, Sól i okolice Suchej Beskidzkiej spadło 40-70, a miejscami 100 mililitrów wody, co odpowiada tyluż litrom wody na 1 metr kwadratowy. Tršba powietrzna nad Żywiecczyznš zniszczyła drzewostan na powierzchni około 300 hektarów. 13 wrzeœnia 2000 r. podobna apokalipsa zdarzyła się w Powiecie Strzelińskim na Dolnym Œlšsku. W siedmiu wioskach w cišgu pół godziny grad wielkoœci kurzego jaja wysiekł wszystkie _________________ „Polityka” nr 9. 6 maja 2000r uprawy na powierzchni 1,5 tysišca hektarów. Potem nastšpiło oberwanie chmury i runęła lawina błota, niosšc z sobš zmyte z pól nawozy sztuczne, które zatruły wodę pitnš w studniach. Podobna lawina błota zniszczyła minionego lata podkrakowskš wieœ. 19 wrzeœnia 2000 r, gwałtowna burza i tršba powietrzna spowodowały ogromnš powódŸ w południowej Francji. Anomalie pogodowe zdarzały się zawsze w dziejach Ziemi. Lecz do czasu rewolucji przemysłowej nikt me ingerował w bieg rzeczy w przyrodzie w takim stopniu, jak obecnie. W naturalny sposób bilans cieplny na naszej planecie wracał do równowagi. Dziœ na skutek niepohamowanego, wykładniczego wzrostu produkcji przemysłowej, urbanizacji i eksplozji demograficznej, niepokojšco szybko zachodzi ocieplanie się klimatu ze wszystkimi już dostrzeganymi skutkami. Z powodu stosowania w rożnych technologiach przemysłowych gazów, głównie freonów i halonów, uwalniajšcych w atmosferze chlor, który wišże ozon, szybko powstaje tzw. dziura ozonowa, tj. zanikanie warstwy ozonu w stratosferze. Warstwa ozonowa chroni Ziemię przed docieraniem do jej powierzchni nadmiernej iloœci promieni ultrafioletowych. W normalnych dla życia iloœciach promienie UV sš niezbędne do fotosyntezy oraz do powstawania w skórze człowieka i na sierœci zwierzšt witaminy D z jej prowitaminy, pochodnej cholesterolu (7-dehydrocholesterolu). Promienie ultrafioletowe majš też bakteriobójcze właœciwoœci, jako ze niszczš komórki. Z tego więc powodu nadmierne promieniowanie ultrafioletowe jest bardzo niebezpieczne, bo niszczy życie. Ochronna warstwa ozonu w atmosferze, zatrzymujšca nadmiar ultrafioletu wysyłanego przez Słońce, zanika obecnie dwukrotnie szybciej niż to przypuszczano jeszcze kilka lat temu. W pogoni za wcišż rosnšcymi zyskami i poszukiwaniem nowych miejsc pod upraw~ roœlin, doprowadzono w Azji i w innych częœciach œwiata do niesłychanego tempa wycinania i niszczenia lasów. Wycięcie lasów na zboczach Himalajów spowodowało spływ wód na niziny i szybkš erozję. Na skutek niszczenia lasów w Chinach i Indiach niemal każdego roku występujš niezwykle groŸne powodzie (Godlewska-Lipowa 1996). W Amazonii, której lasy dostarczajš 20% tlenu dla życia na Ziemi i asymilujš z powietrza duże iloœci CO2 trzebi się ich rocznie 7 milionów hektarów. Przez wybudowanie w latach 80-tych transamazońskiej autostrady na powierzchni 5 tysięcy hektarów przecięto wielkie ekosystemy dotšd zwartych masywów leœnych. Przewiduje się, że wraz z niszczeniem lasów do końca 2025 roku każdego roku ginšć będzie 250 do 1250 tysięcy gatunków roœlin i zwierzšt. Wycinanie lasów, docierajšce nawet do nieprzebytych mateczników - być może - jest przyczynš uwalniania z nich rożnych nieznanych dotšd bakterii, wirusów i innych drobnoustrojów, które atakujšc człowieka, jak np. wirus goršczki krwotocznej Ebola, HIV i inne spoœród ok. 30 nowych, ciężkich chorób zakaŸnych, w tym AIDS, które pojawiły się w latach 1973-1995. AIDS, który w 1995 r. zabrał 0,5 mln ofiar, w 2025 r. stanie się przyczynš œmierci 10 mln. ludzi. Czy priony - nowo odkryte, zakaŸne białka, powodujšce ciężkie choroby mózgu u bydła i prawdopodobnie u ludzi, nie sš także odpowiedziš natury na eksploatacyjnš działalnoœć człowieka w erze techniczno- przemysłowej, w pogoni za zyskiem? Efektem zanikania lasów jest tez stale zwiększanie się obszarów pustynnych na Ziemi. Bezpoœrednio po II wojnie œwiatowej 40% Etiopii pokrywały lasy, obecnie tylko 1 % (Kuczyński 1997). Zagrożenie energiš nuklearnš Wprawdzie zawarto międzynarodowy traktat o całkowitym zakazie prób nuklearnych, jednakże ratyfikowało go jedynie 51 państw. Kongres amerykański tez odmówił ratyfikacji traktatu... Istnieje bardzo realne domniemanie, ze oprócz państw jawnie prowadzšcych doœwiadczenia z broniš nuklearnš, jak Chiny, Indie i Pakistan, wiele innych prowadzi je również w sposób utajniony. Udowodniono, ze doœwiadczalne wybuchy jšdrowe w Nowej Zelandii i w Siemipałatyńsku wywołały trzęsienie ziemi w Armenii, gdzie miasto Leninakau zostało całkowicie zburzone. Nasuwa się, pytanie, czy straszliwych trzęsień ziemi w Turcji w sierpniu i listopadzie 1999 roku, w których zginęło około 20 tysięcy osób, nie spowodował jakiœ wybuch na utajnionym poligonie. Szaleńczy przywódcy pewnych państw planujš nawet „wojnę sejsmicznš", w której chcš wykorzystać głowice jšdrowe do wytwarzania sztucznych, bardzo silnych, lokalnych trzęsień Ziemi. Zanotowano dotychczas legalne zdetonowania prawie 2800 ładunków jšdrowych i termojšdrowych. Każdy z nich jest „potężnym kopniakiem w brzuch naszej Ziemi". W wielu państwach œwiata produkuje się już duże iloœci energii elektrycznej w elektrowniach atomowych (Celejowa 2000b). W 1997 r. w krajach należšcych do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) udział energii jšdrowej w ogólnie wytworzonej energii elektrycznej stanowił w Europie œrednio 32°%, w Azji 28%, w USA 19%, a w krajach Unii Europejskiej 33%. Kandydujšce do Unii Europejskiej Węgry pokrywajš produkcję energii elektrycznej w 40% z energii jšdrowej, Czechy w 20% Polska, dzięki silnym ruchom proekologicznym wstrzymała budowę elektrowni atomowej w Żarnowcu 1 jesteœmy jednym z niewielu państw w Europie, które takiej energii w ogóle nie majš. Lecz jesteœmy wokół otoczeni państwami, w których takie elektrownie funkcjonujš. W 1998 r. œrednio 17% energii elektrycznej w œwiecie powstało właœnie tš drogš. Zwolennicy uzyskiwania energii elektrycznej w reaktorach atomowych utrzymujš, ze jest to „najczystsza" energia, gdyż nie zanieczyszcza atmosfery. Przeciwnicy zaœ dowodzš, że owszem zanieczyszcza, gdyż nawet podczas normalnej, bezawaryjnej pracy, elektrownia jšdrowa stale wydziela do powietrza i wody pewne iloœci materiału promieniotwórczego, który kumuluje się w œrodowisku i w przyszłoœci może doprowadzić do szkód, których rozmiary trudno dziœ ocenić. Do œrodowiska przedostajš się substancje promieniotwórcze w dużych iloœciach podczas rożnych wypadków, incydentów, awarii, katastrof, których lista jest już długa. W okresie od 1957 do 1992 roku wydarzyło się w œwiecie 15 takich przypadków. Dotychczas jednak największš na œwiecie była katastrofa w Elektrowni Atomowej w Czarnobylu, do której doszło 26 kwietnia 1986 roku. ... i co dalej? Karta Ziemi Te wszystkie alarmujšce fakty, œwiadczšce, ze nasz œwiat może spotkać niechybna zagłada, mobilizujš społeczeństwa do walki o przetrwanie. Wszędzie na œwiecie powstało i wcišż powstaje wiele pozarzšdowych organizacji i ruchów ekologicznych, których w Polsce jest już ponad tysišc. Wywierajš one silny nacisk na decydentów, by podjęli obronne, międzynarodowe działania. Podczas konferencji w Rio de Janeiro nt. „Œrodowisko i Rozwój", która odbyła się w 1992 r., przyjęto tzw. Kartę Ziemi, która jest deklaracjš, formułujšcš zasady ogólnych praw i obowišzków, jakie majš doprowadzić do nowego ładu na Ziemi (Kozlowski 1993). Głównym celem nowego ładu jest osišgnięcie zrównoważonego, trwałego rozwoju, zwanego u nas ekorozwojem i wyższej jakoœci życia. Niewštpliwie deklaracja z Rio otwiera nowy etap rozwoju ludzkoœci, przejœcie z ery niepohamowanej industrializacji i cišgłego rozwoju gospodarczego w erę poprzemysłowš,, której podstawš będzie nie tylko zmiana w podejœciu do produkcji, lecz także zmiana stosunków społecznych. Jest to bardzo trudny proces i długo takim będzie, z powodu sprzecznoœci interesów rożnych państw, przede wszystkim producentów. Już podczas obrad w Rio było wielu oponentów w sprawie kontroli produkowanych towarów i żywnoœci z wykorzystaniem modyfikowanych genetycznie organizmów i ustanowienia funduszy pomocy finansowej dla państw rozwijajšcych się. Głównym oponentem były Stany Zjednoczone Ameryki Płn., będšce pod presja wielkiego kapitału. Dramatyczne pytanie postawił niedawno prezydent Czech, uznany za człowieka ostatniego 10-lecia transformacji w krajach Europy Œrodkowo-Wschodniej, gdy pod wpływem nacisku bogatej firmy czeski parlament uchylił uchwalę, zabraniajšcš budowy elektrowni atomowej na pograniczu Czech i Austrii. Prezydent Vaclav Havel zapytał: „Kto tu decyduje rzšd czy firma?". Niestety elektrownię zbudowano, a teraz austriaccy ekologowie protestujš przeciw jej uruchomieniu. Współpracę z producentami w celu wprowadzenia w życie zaleceń i zadań ustalonych w Rio, a zawartych w dokumencie Agenda 21, utrudnia obecnie jednoczenie się wielkich firm w olbrzymie, międzynarodowe koncerny. Dynamiczny globalizm współczesnej gospodarki będzie można włšczyć do działań na rzecz ekorozwoju pod warunkiem wprowadzania czystych technologii, które zapewniš producentom godziwy margines zysków. Niekonwencjonalne Ÿródła energii Proces ten został już zapoczštkowany. Podjęto już produkcję energii elektrycznej niekonwencjonalnymi metodami ze Ÿródeł odnawialnych i nieodnawialnych. Odnawialne to: energia wód, słoneczna, wiatru, pływów morskich, ciepła oceanów, energia magnetohydrodynamiczna i ogniwa paliwowe. Energię ze Ÿródeł odnawialnych podjęto także w Polsce, choć jeszcze w małym stopniu, bo sięga ona u nas tylko 1,5% całej produkcji energii, a w krajach Unii Europejskiej 5,5%. Ustawa z 10 kwietnia 1997 r. pt. „Prawo energetyczne" i kredyty z Banku Ochrony Œrodowiska stwarzajš ekonomiczne podstawy do podejmowania produkcji czystej energii. Jej koszty stale malejš w skali œwiata, stajšc się już konkurencyjnymi dla produkcji energii, opartej o węgiel i ropę (Ryc. 5). Producenci urzšdzeń do wykorzystania energii słonecznej twierdzš, ze energii słonecznej jest w Polsce nawet w nadmiarze. Na 1 m2 powierzchni ziemi pada u nas rocznie około 1000 kWh energii słonecznej, co przekracza potrzeby energetyczne Polski kilkadziesišt razy. Żywotnoœć baterii słonecznych, czułych tak na bezpoœrednie, jak i rozproszone promieniowanie słoneczne, wynosi 20-30 lat. Dlaczego zatem tak wolno przestawiamy nasza, gospodarkę na czystš, ekologiczna, produkcję energii? Dzieje się tak nie tylko z powodu oporu producentów, lecz także z braku powszechnej, ekologicznej œwiadomoœci wœród decydentów. Podczas obrad w Sejmie RP, dotyczšcych wcielania w życie dyrektyw Agendy 21 i innych zagadnień ochrony życia, bywa na sali garstka posłów. W końcu lutego 1999 r. podczas debaty na temat dostosowania polskiego prawa do prawa unijnego (sięga ono już 80%) było na sali obrad ok. 30 osób i to wyłšcznie członków Sejmowej Komisji Ochrony Œrodowiska. Dlatego tak ważne jest należyte nauczanie we wszystkich typach szkół zasad ekologii i ochrony zdrowia. Wychowajmy dobrze przyszłe pokolenie decydentów, którzy – być może - będš, żyć i pracować już w innych układach ekonomiczno-społecznych, w erze zrównoważonego, trwałego rozwoju. Jakie to będš, układy, trudno dokładnie przewidzieć. Na pewno oprócz czynników ekonomicznych będš, uwzględniane przesłanki etyczne po kryzysie moralnoœci w erze przemysłowej. Musimy przekształcić się ze społeczeństwa konsumpcyjnego, chcšcego „mieć" jak najwięcej, w społeczeństwo, które chce „być", czyli żyć szczęœliwie w harmonii z naturš. Nad znalezieniem najlepszej drogi do zrównoważonego, trwałego rozwoju pracuje wielu uczonych i to w rożnych dziedzinach. W dziedzinie filozofii - powstał nowy kierunek - uniwersalizm jako metafilozofia, zmierzajšca do łšczenia się w działaniu dla dobra ludzkoœci w tym co u ludzi w rożnych krajach œwiata wspólne i w tolerowaniu tego, co rożni, z zachowaniem suwerennoœci i odrębnoœci kulturowej (Kuczyński 1997). Ekologizm, czyli ekofilozofia głosi, ze w przyrodzie wszystko jest z sobš, powišzane. Nie wolno jej bezkarnie niszczyć. Należy z niš współpracować, patrzeć holistycznie, dostrzegajšc powišzania częœci z całoœciš (Skolimowski 1997). W dziedzinie zdrowia poszukuje się dróg, przemiany współczesnej, zdehumanizowanej medycyny, w której lekarze stali się inżynierami i technikami ludzkiego ciała, a nie kwalifikowanymi przyjaciółmi chorego - na medycynę holistycznš o partnerskim stosunku lekarz - pacjent (Imieliński 1992, Kielanowski 1992). W dziedzinie ekonomicznej i społecznej poszukuje się prawidłowoœci przejœcia z ery przemysłowej w erę poprzemysłowš, (Schaff 1999). Przemianom majš pomoc rożne, liczne, zawarte już międzynarodowe umowy, traktaty i deklaracje. jednakże wykonanie ich postanowień utrudnia opór ze strony bogatych państw. Np. podczas V Konferencji Państw-Stron Konwencji Klimatycznej ONZ, która odbyła się w paŸdzierniku 1999 roku w Bonn, tzw. Grupa 77 oœwiadczyła, ze nie przystšpi do żadnych rozmów o przyszłych zobowišzaniach, gdyż to uderza w ich zyski. 11 zaœ członków grupy OPEC, producentów ropy naftowej, przecież krajów bardzo bogatych, zażšdało pieniężnej rekompensaty w wysokoœci 63 miliardów dolarów amerykańskich rocznie z tytułu strat zysków, jakie przyniesie zredukowanie emisji gazów cieplarnianych. ,,Nowe" się jednak rodzi... Miejmy nadzieję, że choć w ciężkich bólach „nowe" się jednak narodzi. Polska w pewnej mierze wykonuje zadania Agendy 21 (1992-1998). Œwiadczy o tym sprawozdanie z lat 1992-1998. Spadła w Polsce emisja dwutlenku siarki, powodujšcego m.in. kwaœne deszcze, o ok. 40%, dwutlenku azotu o ok. 24%, pyłu o ok. 44% i dwutlenku węgla o ok. 30%. W energetyce zawodowej jednak, która obejmuje produkcję energii elektrycznej i ciepła, emisja dwutlenku węgla spadla tylko o 7,5%, ponieważ aż 97% produkcji elektrycznej opiera się u nas na spalaniu węgla kamiennego i brunatnego. Jest to w Polsce bardzo trudny problem, gdyż wišże się z koniecznoœciš, już zaczętej, restrukturyzacji górnictwa i z bezrobociem. Być może, że do końca 2010 roku, zgodnie z „Prawem energetycznym" uda się poprawić sytuację i zwiększyć produkcję energii odnawialnej. Udało się już np. znacznie zmniejszyć produkcję i import freonów i całkowicie wyeliminować zastosowanie halonów. Nastšpiła tez poprawa stanu sanitarnego rzek. W grupie bezklasowych, najbardziej zanieczyszczonych rzek, w której było w 1994 r. 91,2%, jest ich obecnie 83,0%. W cišgu ostatnich 15 lat istotnie spadła w Polsce iloœć odpadów przemysłowych, w tym niebezpiecznych. Obecnie w stosunku do 1995 roku ogólna iloœć tych odpadów zmniejszyła się o ponad 25%. Warto jeszcze dodać, ze gospodarka państwowymi lasami w Polsce (która jest rentowna, co jest ewenementem w Europie) oraz ich stan zdrowotny zyskały duże uznanie u ekspertów Unii Europejskiej, a także Sejmu RP. W latach 1992-1997 zalesiono około 15 tys. ha gruntów porolnych i nieużytków, a także obszarów zniszczonych przez kwaœne deszcze. Na Podhalu wprowadzany jest przy poparciu finansowym państwa geotermalny system ciepłowniczy. Jasne, że tego rodzaju „jaskółki" ukazujš się także w œwiecie. Autobusy firmy Neoplan, jeżdżšce już także po polskich szosach, majš napęd spalinowo-elektryczny, czyli hybrydowy. Firma BMW produkuje w coraz większych iloœciach samochody wykorzystujšce wodór, jako paliwo, a pozostałoœciš jego spalania jest tylko para wodna. Czy tempo przemian w œwiecie jest wystarczajšce, by ustrzec się katastrofy ekologicznej, zniknięcia życia na Ziemi a może i naszej planety? Kto to wie?... Sš, tacy, którzy twierdzš, że przed tym potrafi nas uchronić stworzenie formy ponadpaństwowego, międzynarodowego „ekologicznego rzšdu", który byłby w stanie metodami przymusu egzekwować wspólnie przyjęte prawa i obowišzki (Ferry 1995). Poznajšc tajemnice Wszechœwiata dzięki teleskopowi Hubble’a i rożnym sondom, wysyłanym w Kosmos. wiemy już, ze proces powstawania i umierania ciał niebieskich jest bezustanny. Zarejestrowano np. katastrofalny wybuch Supernowej gwiazdy. Z jej szczštków bogatych w rożne metale powstanš nowe gwiazdy. Galaktyka, do której należy Ziemia, jest jednš, z miliardów innych galaktyk we Wszechœwiecie, których częœciš składowš sš tez liczne planety. Wybuch Supernowej gwiazdy powoduje, ze ta częœć Wszechœwiata, w której to ma miejsce, ginie w płomieniach Czy taki koniec czeka także Ziemię i gatunek ludzki? Czy może zginiemy w zderzeniu z innš galaktykš, jak to przewidujš astronomowie? Trzeba zrobić wszystko, aby człowiek przetrwał. Jak głosi słynny wiersz naszej noblistki, poetki - filozofa, Wisławy Szymborskiej – „Nic dwa razy się nie zdarza". Uważam, ze cud pojawienia się człowieka zdarzył się tylko raz we Wszechœwiecie. Nie wiadomo dlaczego wyznawcy znalezienia w nim mšdrych istot w przedstawianych w różnych formach edycji typu „science-fiction" często nadajš im kształty i psychikę Frankensteina. A może gdzieœ we Wszechœwiecie sš to istoty piękne i dobre, niczym anioły, które by nas nauczyły zgodnie i zdrowo żyć na Ziemi?... Na razie musimy sami się tego nauczyć. W zachowaniu życia na Ziemi i jej przeżycia w przyszłoœci we Wszechœwiecie powinien pomoc geniusz ludzki. Dotychczas wykorzystujemy jedynie małš częœć potencjału naszego mózgu. Jeœli ludzie dobrej woli połšczš swe wysiłki, by ratować nasz œwiat, to kto wie, czy się to nie uda?... Jedno jest pewne: „Homo economicus" musi się wystarczajšco szybko przekształcić w „Homo ecologicus". Adres autorki: doc. dr hab. Irena Celejowa, ul. Wiœniowa 14 m. 14 , 02-563 Warszawa, tel. 845-59-47 Piœmiennictwo Agenda 21 - Sprawozdanie z realizacji w latach 1992-1998. Wydanie III /aktualizowane. Wyd. Narodowa Fundacja Ochrony Œrodowiska. Warszawa. Budnikowski A. 1998 - Globalne zagrożenie œrodowiska przyrodniczego, (w: ) Ochrona œrodowiska jako problem globalny. PWE. Warszawa. Celejowa I 2000a - Zdrowie człowieka jako element trwałego i zrównoważonego rozwoju. Materiały Konferencji Naukowej „Podstawy edukacyjne kształcenia nauczycieli dla trwałego i zrównoważonego rozwoju". Gdańsk, 25-27 maja 1999 r. Wyd. Komitet Przy Prezydium PAN „Człowiek i œrodowisko". Zeszyty Naukowe, 24, s. 45-63. Warszawa. . Celcjowa I 2000b - U nas po Czarnobylu. „EKO-DOM", nr 2, s. 8-16. Celejowa I. 2000c - Czy bać się ocieplenia klimatu? „EKO-DOM", nr 3 (w druku). Ferry L. 1995 - Nowy ład ekologiczny. Biblioteka Dialogu. Centrum Uniwersalizmu przy Uniwersytecie Warszawskim. Warszawa. Godlewska-Lipowa W. 1996 - Z czym wchodzimy w XXI wiek - Globalizm!, (w: ) Materiały Międzynarodowej Konferencji „Współczesne Problemy Uniwersalizmu w Europie Œrodkowej i Wschodniej -- Wspólnotowoœć, Regionalizm, Globalizm" Warszawa, 23-25 wrzeœnia 1996 r. Wyd. Polskie Towarzystwo Uniwersalizmu, Warszawa. Górny M. 1998 - Jakie powietrze, woda i gleba - takie życie. (w: ) Warszawska Szkoła Zdrowia. Częœć II „Problemy higieny", nr 49, Warszawa. Gumińska M. 1992 - Etyka ekologiczna a ochrona zdrowia. Krajowa Konferencja Promocji Zdrowia. Warszawa, 11-13 X 1991 r. Materiały. Częœć II. Centrum Organizacji i Ekonomiki Ochrony Zdrowia. Warszawa. Hałat Z. 1998 - Woda. Wyd. Polska Agencja Ekologiczna. Warszawa. Imieliński K. 1992 - Medycyna u progu XXI wieku. (w: ) Uniwersalizm i medycyna. pod redakcjš Kazimicrza Imielińskiego. Biblioteka Dialogu. Uniwersytet Warszawski. Warszawa. Jeljaszewicz J. 1997 - Choroby zakaŸne - zakażenia obecnie i w przyszłoœci. „Nowa medycyna", r. IV, 1997, nr 11, s. 2-13. Karaczun Z .M., Indeka L.G. 1999 - Ochrona Œrodowiska. Wyd. II. ARIES, Warszawa. Kielanowski T. 1992 - 0 potrzebie rehumanizacji medycyny. (w: ) Uniwersalizm i medycyna. Biblioteka Dialogu. Uniwersytet Warszawski. Warszawa. Kołodziejak-Nieckuła E., Pajšk T. 1999 - Czy bać się dioksyn? „Wiedza i Życie", paŸdziernik, s. 30-33. Kozłowski S. 1993 - Deklaracja z RIO w sprawie œrodowiska i rozwoju poczštkiem ery poprzemysłowej. (w: ) Szkoła ekologiczna podstawš kształcenia dla ekorozwoju. Pod redakcjš Danuty Cichy. Wyd. Stowarzyszenie „Zdrowy Człowiek". Warszawa. Kuczyński J. 1997 - Przeciw katastrofie œwiata. (w: ) Ziemia domem człowieka. Pod redakcjš Józefa L. Krakowiaka. Polskie Towarzystwo Uniwersalizmu. Warszawa. Meadows D.H., Meadows D.L., Randers J. 1995 – Przekraczanie granic. Biblioteka Dialogu. Centrum Uniwersalizmu przy Uniwersytecie Warszawskim, Polskie Towarzystwo Współpracy z Klubem Rzymskim. Warszawa. Schaff A. 1999 - Próba podsumowania. Wyd. „Szkolar". Warszawa. Siemiński M. 1994 - Fizyka zagrożeń œrodowiska. PWN, Warszawa. Skolimowski H. 1997 - Pozytywne ekologiczne modele życia, (w: ) Ziemia domem człowieka, pod redakcjš Józefa L. Krakowiaka. Wyd. Polskie Towarzystwo Uniwersalizmu. Warszawa

Irena Celejowa