|
O edukację zdrowotnš w szkołach Jako honorowy członek Polskiego Towarzystwa Higienicznego, działajšcego w Polsce od ponad 100. lat, pragnę swoim wywodem poprzeć stanowisko grupy specjalistów w sprawie nauczania do zdrowia, wobec planowanej, kolejnej reformy programów nauczania w polskich szkołach (18).
Otóż, grupa ekspertów wnioskuje, by restytuować w szkołach jeden, obowišzkowy przedmiot nauczajšcy do zdrowia.
Irena Celejowa
Warszawska Szkoła Zdrowia
O edukację zdrowotnš w szkołach
Fight for health educations in schools
Jako honorowy członek Polskiego Towarzystwa Higienicznego, działajšcego w Polsce od ponad 100. lat, pragnę swoim wywodem poprzeć stanowisko grupy specjalistów w sprawie nauczania do zdrowia, wobec planowanej, kolejnej reformy programów nauczania w polskich szkołach (18).
Otóż, grupa ekspertów wnioskuje, by restytuować w szkołach jeden, obowišzkowy przedmiot nauczajšcy do zdrowia.
Wniosek ten wymaga silnego poparcia ze strony wszystkich instytucji i osób, którym leży na sercu dobre zdrowie naszego społeczeństwa. Jest to jedynie słuszny wniosek. Dowodzi tego dowiadczenie wielu ostatnich lat. Od 1982 roku trwa nieustajšca reforma nauczania do zdrowia w Polsce.
W tym to bowiem feralnym roku zlikwidowano w polskich szkołach obowišzkowy przedmiot pod nazwš Higiena: i wprowadzono tzw. Wytyczne nt. wychowania zdrowotnego, realizowane w nieobowišzkowej cieżce międzyprzedmiotowej (40).
Tradycje owiaty zdrowotnej sš głęboko zakorzenione w dydaktyce w Polsce, sięgajšc epoki owiecenia. Nazwiska polskich higienistów, lekarzy i nauczycieli, jak: G. Piramowicz, J. niadecki, K. Perzyna, K. Kaczkowski, S. Kopczyński, J. Polak, H. Jordan, a już w czasach współczesnych: M. Kacprzak, M. Demel, M. Karaffa-Korbut, W. Gšdzikiewicz, B. Gastoł, K. Mitkiewicz, B. Nowakowski, J. Just, J. Bończak, A. Brodniewicz, H. Wentlandtowa i wiele, wiele innych, znane w całym wiecie, to chluba polskiej nauki. Stworzyli bowiem podstawy rozwoju w Polsce higieny, prozdrowotnych zachowań i promocji zdrowia..
Do 1982 r. stopnie z obowišzkowego przedmiotu Higiena miały równoprawne miejsce na wiadectwach szkolnych i maturalnych oraz w indeksach studenckich różnych szkół wyższych. Mylę, że znakomity, współczesny uczony prof. Maciej Demel, twórca teorii wychowania zdrowotnego i pedagogiki zdrowia (13, 14), nie spodziewał się, że wprowadzony przez Niego nowy termin wychowanie zdrowotne zostanie wykorzystany do wytycznych programowych, które zniszczyły, dotychczas obowišzkowy, odrębny przedmiot o zdrowiu w polskich szkołach. Problematyka pro zdrowotna została teraz rozproszona w nieobowišzkowej cieżce międzyprzedmiotowej. Pocišgnięcie to zbiegło się z szerokš falš promocji zdrowia w wiecie, przyjętej w naszym kraju bezkrytycznie, jako nowe zjawisko. Jak to dowiódł prof. M. Demel w swych historycznych pracach naukowych, promocja zdrowia, jako proces postępowania na rzecz zachowania i doskonalenia zdrowia oraz zapobiegania chorobom społecznym, ma również głębokie korzenie w Polsce, która o wiele lat wyprzedziła pod tym względem współczesny ruch (15, 16).
Edukacja i wychowanie zdrowotne to filary promocji zdrowia w skali jednostki, rodziny, miejsca pracy, samorzšdów i państwa (22). Długo, bo od 1982 r., czyli aż od dwudziestu trzech lat istniał w Polsce podział wród autorów w poglšdach na formę szkolnej edukacji zdrowotnej.
Podobnie, jak w wiecie, na jednym biegunie znaleli się u nas zwolennicy realizowania edukacji zdrowotnej w nieobowišzkowej cieżce międzyprzedmiotowej (10, 38, 39), na drugim za zwolennicy nauczania do zdrowia w wyodrębnionym, obowišzkowym przedmiocie, jak to dotychczas ma miejsce w wielu państwach, np. w Anglii (4, 19).
Wpływ zwolenników cieżki międzyprzedmiotowej dominował w decyzjach władz państwowych. Lecz niepokój i dyskusje nie ustawały (6, 7, 9, 30), tym bardziej że właciwie brak nauczania o zdrowiu w szkołach, wyrugowanie z nich lekarza o specjalnoci medycyny szkolnej, stomatologa i pielęgniarki, przyniosły smutne żniwo: wcišż zły stan zdrowia polskich dzieci i młodzieży (17, 27, 33).
Dużym więc osišgnięciem było wprowadzenie w nowej reformie zarzšdzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 maja 1997 r. obowišzkowej edukacji zdrowotnej, lecz nadal w cieżce międzyprzedmiotowej. Na jej należytš realizację trzeba było dwóch niezbędnych warunków: 1) odpowiedniego czasu i 2) merytorycznego przygotowania z tematyki prozdrowotnej nauczycieli różnych przedmiotów. A przy tym w cieżce międzyprzedmiotowej było jeszcze kilka innych bloków tematycznych.
Nie było więc możliwe należyte realizowanie programu edukacji zdrowotnej, bo czas, przeznaczony na przedmioty własne, o rozbudowanej treci, na to nie pozwalał. Wielu nauczycieli wykazywało dobrš wolę, opracowujšc własne programy i toki lekcyjne, zamieszczane, by pomóc innym, w czasopismach fachowych, głównie w miesięcznikach Lider i Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne (1, 31, 32). Nauczycielka biologii, A. Adamska-Wojakiewicz (1), pracujšca w Gimnazjum nr 3 w Krakowie i majšca dowiadczenie z uprzedniej pracy w służbie zdrowia, z przysługujšcego jej czasu na przedmiot własny wydzieliła nawet 1 godzinę w tygodniu na edukację zdrowotnš, realizujšc właciwie w ten sposób obowišzkowy, wyodrębniony przedmiot o zdrowiu. Prowadzono różne szkolenia nauczycieli z zakresu tematyki i metodyki edukacji zdrowotnej, nauczyciele mieli do dyspozycji różne materiały i podręczniki (24, 36). Mimo to, mimo bardzo pozytywnych, odnotowanych postaw, większoć nauczycieli nie nadšżała za wymogami programu edukacji zdrowotnej i z braku przygotowania merytorycznego, nie mogła go należycie realizować.
W końcu to dostrzeżono. Ministerstwo Edukacji Narodowej w przygotowywanej obecnie, kolejnej reformie szkolnej zleciło Instytutowi Spraw Publicznych opracowanie nowych ogólnych podstaw programowych. Tezy reformy Instytut poddał pod dyskusję. ród zamierzeń nowej reformy jest m.in. likwidacja obowišzkowej edukacji zdrowotnej w cieżce międzyprzedmiotowej i rozparcelowanie tematyki prozdrowotnej w dwóch przedmiotach: Przyroda i Wychowanie fizyczne.
Likwidacji cieżki międzyprzedmiotowej należy przyklasnšć i witam ja z radociš, jako że od poczštku jej wprowadzenia byłam wród jej przeciwników. Swoje stanowisko, dotyczšce zintegrowanego przedmiotu o zdrowiu, przekazałam resortowi owiaty w 1992 r., wyrażone w tezach i projekcie ramowego programu (4, 5).
Jednakże, przedstawiony plan nowej reformy dalszego rozproszenia tematyki prozdrowotnej w różnych przedmiotach znów zaniepokoił rodowisko promotorów zdrowia, w tym Polskie Towarzystwo Higieniczne. PTH zawsze stało na stanowisku, że nauczać do zdrowia należy w jednym przedmiocie, kierujšc do resortu owiaty odpowiednie apele w tej sprawie (34).
Obecnie, szeregi dyskutantów się zwarły: i dotychczasowi zwolennicy cieżki międzyprzedmiotowej, i wytrwali zwolennicy samodzielnego przedmiotu o zdrowiu wspólnie teraz walczš o wyodrębnienie w nowych podstawach programowych dla polskich szkół jednego, zintegrowanego, obowišzkowego przedmiotu, uczšcego wiedzy o zdrowiu, zasad zdrowego stylu życia i zapobiegania chorobom społecznym. Wszak zawsze, mimo wszystko, bylimy razem pod skrzydłami polskiej Hygiei
(foto 1).
Grupa specjalistów zaproponowała nazwę tego przedmiotu Zdrowie lub wychowanie zdrowotne, lub innš podobnš. Polskie Towarzystwo Higieniczne proponuje przywrócenie zasłużonej historycznie nazwy Higiena. Higiena jest uznanš przez przepisy państwowe naukš.
W tym kontekcie nie bez znaczenia jest ukierunkowanie zainteresowań uczniów dla przyszłej pracy zawodowej i ewentualnie naukowej w zakresie higieny i wychowania zdrowotnego. Jeszcze jeden, niebłahy argument przemawia za nazwš przedmiotu Higiena. To włanie higiena, jak dotšd, jest jedynš szczepionkš w zapobieganiu kilkudziesięciu już nowym, strasznym chorobom zakanym, w tym AIDS, które od ponad 30. lat bezkarnie gnębiš ludzkoć (tab. 1).
Tabela 1. Nowe choroby zakane (infekcyjne) odkryte po 1972 r. (wybór) (9)
1. Goršczka krwotoczna Ebola (wirus) 1973
2. AIDS (wirus HIV) 1983
3. Biegunka krwotoczna (odmiana Escherichii coli) 1982
4. Borelioza z Lyme (bakteria) 1982
5. Choroba wrzodowa żołšdka i dwunastnicy, rak żołšdka (odkryty główny czynnik bakteria Helicobacter pylori) 1983
6. Zapalenie wštroby nie A i nie B przenoszone drogš pozajelitowš (wirus hepatitis C) 1989
U podstaw wielu nieporozumień było to, że każdy ze specjalistów chciałby widzieć w szkole swojš tematykę w osobnym przedmiocie (12), co nie jest możliwe. Edukacja zdrowotna jest wieloaspektowa i powinna być realizowana w zintegrowanym, jednym przedmiocie. Jego program powinien stanowić minimum wiedzy o zdrowiu i zachowań prozdrowotnych. Powinien więc obejmować higienę, żywienie, ekologię, zapobieganie chorobom społecznym, chorobom zakanym, nałogom, wychowanie w rodzinie, wychowanie seksualne, zdrowotne znaczenie ruchu itd.
Czy mamy do tego przygotowane kadry?
Paradoks minionego, długiego, 23-letniego okresu, polega na tym, że mimo oddania nauczycielom różnych przedmiotów nauczania do zdrowia nie zaprzestano przygotowywać pedagogów zdrowia w różnych uczelniach (23). Tabela 2 obrazuje stan z przełomu lat 2002/2003.
Obecny stan omówił profesor Zygmunt Jaworski, uwzględniajšc problematykę wychowania w wydanej w 2005 roku ksišżce.
Tabela 2. Szkoły wyższe oferujšce w roku akademickim 2002/2003 przyjęcie kandydatów na studia ze specjalnociš uwzględniajšcš problematykę wychowania zdrowotnego (wg Z. Jaworskiego)
Uczelnia Specjalnoć studiów Poziom studiów Tryb studiów
Uniwersytet Łódzki Wychowanie fizyczne i zdrowotnea/ magisterskie
magisterskie
magisterskie uzupełniajšce dzienne
wieczorowe
zaoczne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Pedagogika zdrowiaa/ wyższe zawodowe dzienne
Uniwersytet lšski w Katowicach Pedagogika zdrowiaa/ magisterskie
magisterskie
wyższe zawodowe dzienne
zaoczne
zaoczne
Katolicki Uniwersytet Lubelski Wychowanie zdrowotnea/ magisterskie uzupełniajšce
wyższe zawodowe zaoczne
zaoczne
Akademia Bydgoska Edukacja zdrowotnaa/ wyższe zawodowe zaoczne
Pomorska Akademia Pedagogiczna w Słupsku Pedagogika socjalna i edukacja zdrowotnaa/ wyższe zawodowe
magisterskie uzupełniajšce zaoczne
zaoczne
Filia Akademii więto-krzyskiej w Piotrkowie Trybunalskim Pedagogika zdrowia z wychowaniem fizycznyma/ magisterskie
magisterskie
magisterskie uzupełniajšce dzienne
zaoczne
zaoczne
Politechnika Radomska Wychowanie zdrowotne i korektywab/ wyższe zawodowe
wyższe zawodowe dzienne
zaoczne
Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu Promocja zdrowiab/ magisterskie
magisterskie dzienne
zaoczne
Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Lesznie Wychowanie fizyczne z edukacja zdrowotnšc/ wyższe zawodowe
wyższe zawodowe dzienne
zaoczne
Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu Wychowanie fizyczne i zdrowotnec/ wyższe zawodowe
wyższe zawodowe dzienne
zaoczne
Uwagi: a) na kierunku studiów: pedagogika;
b) na kierunku studiów: wychowanie fizyczne;
c) profil studiów specjalnoć samoistna.
Zdobywa sobie zwolenników, zgłoszona resortowi owiaty przeze mnie jeszcze w 1986 r. teza, że wszyscy studenci w wyższych uczelniach powinni obowišzkowo zdobywać wiedzę z wychowania zdrowotnego (3). R. Podstawski (33) uważa, że: (
) za aktywnš edukacjš prozdrowotnš w rodowisku studentów przemawia ich potencjalna rola, jako absolwentów, w krzewieniu kultury zdrowotnej w swoich rodowiskach pracy. Będš oni przecież z reguły pełnili funkcje kierownicze, ich styl życia może być istotnym czynnikiem oddziaływania na otoczenie. (
) Podstawowym względem jest niezadowalajšcy stan zdrowia znacznej częci społecznoci studenckiej. Uzasadnione wydaje się przy tym założenie, że studenci dysponujš zbyt małym zakresem wiedzy, która wynieli ze szkoły redniej na temat zdrowia i możliwoci przeciwdziałania okrelonym zagrożeniom. (
) mylnie przyjmuje się, że edukacja prozdrowotna wród społecznoci studenckiej jest zbędna, ponieważ młodzież uzyskała okrelonš wiedzę z tego zakresu na niższych poziomach edukacji.
Obecnie, podyplomowe studia edukacji zdrowotnej obowišzujš już polskich lekarzy.
Według Marii Miller (17), w Szkole Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego przeszkolono w latach 2001-2002 ponad 1500 lekarzy. W akademiach medycznych, jak np. w AM w Warszawie istnieje Wydział Nauki o Zdrowiu, kształcšcy nauczycieli zdrowia.
W ukierunkowanie systemu kształcenia kadr pedagogów zdrowia miał swój wkład już w 1986 r. Zakład Wychowania Zdrowotnego Uniwersytetu Szczecińskiego, który przedstawił na ten temat referat podczas konferencji naukowej w Łodzi (3). Zakład ten, powołany z inicjatywy prof. Tadeusza Mieczkowskiego, prowadził wtedy, pod moim kierownictwem, specjalizację z wychowania zdrowotnego i Studium Podyplomowe Wychowania Zdrowotnego dla absolwentów wyższych uczelni wychowania fizycznego.
W latach cieżki międzyprzedmiotowej na szerokiej fali promocji zdrowia, wspartej rozwojem jej teoretycznych podstaw (2, 25, 26, 28, 39), nauczyciele zdrowia sprawdzili się w nauczaniu nieobligatoryjnym. Przyczyniły się do tego: instytuty naukowe, jak Państwowy Zakład Higieny, Instytut Żywnoci i Żywienia, Instytut Kardiologii, Centrum Onkologii i in.; wyższe uczelnie, akademie medyczne, akademie wychowania fizycznego, wyższe szkoły i akademie pedagogiczne i in.; różne towarzystwa naukowe, jak: Polskie Towarzystwo Higieniczne, Polskie Towarzystwo Owiaty Zdrowotnej i in.; oraz bardzo liczne, społeczne, organizacje pozarzšdowe, jak np. zapoczštkowana przeze mnie jeszcze w Szczecinie, a od lat 17. prowadzona w Stolicy Warszawska Szkoła Zdrowia.
W tym czasie ukazało się wiele, cennych wydawnictw nt. zdrowia, ksišżki naukowe (29), popularnonaukowe, artykuły, ulotki, foldery, plakaty itd.
Bardzo wyranie nasiliły tematykę zdrowotnš media, prasa, radio i telewizja i to w coraz lepszej współpracy z naukowcami, co zapewnia właciwš wartoć merytorycznš publikacji (8). Wród licznych czasopism, powięconych zdrowiu, o charakterze naukowym, wymienić należy Zdrowie o historycznej tradycji, powstałe w XIX w. pod redakcjš dra J. Polaka, do dzi ukazujšce się jako Zdrowie Publiczne, Postępy Medycyny, Problemy Higieny, Promocja Zdrowia, Nauki Społeczne i Medycyna. Chętnie czytane sš liczne czasopisma popularnonaukowe i fachowe, jak Żyjmy dłużej, Lider, Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne i od pięciu lat ukazujšce się Roczniki Warszawskiej Szkoły Zdrowia.
Chociaż nieobligatoryjnym kształceniem do zdrowia obejmujemy nawet setki tysięcy przeważnie osób dorosłych, zainteresowanych swym zdrowiem, to jednak edukacjš zdrowotnš musimy objšć wszystkich Polaków, szczególnie młodych. A jest nas ok. 40. milionów! Toteż, minimum wiedzy o zdrowiu każdy powinien wynieć ze szkoły. Obowišzujšce oceny z przedmiotu Higiena, ważšce na zaliczeniu danego roku w szkole, stanš się czynnikiem, który to minimum zagwarantuje. Gdyby nauczanie podstawowe języka polskiego i matematyki nie było obowišzkowe, na pewno mielibymy w Polsce co najmniej 50% analfabetów
A czy nie wychowalimy przez ostatnie 23 lata wielu nieuków zdrowotnych? (9, 22, 33).
Niezależnie od zintegrowanego przedmiotu o zdrowiu, elementy prozdrowotne powinni akcentować w dydaktyce nauczyciele innych przedmiotów, jeli dany temat się z tym wišże. Np. podczas lekcji fizyki na temat wiatła można omówić higienę owietlenia w różnych aspektach (mieszkania, stanowiska pracy, w szkole, w sporcie itd.).
Nauczanie do zdrowia przyniesie wtedy należyte efekty pedagogiczne, jeli będzie się odbywać w prozdrowotnych warunkach, które w licznych przypadkach pozostawiajš w szkołach jeszcze wiele do życzenia (20, 21). Dlatego należy nadal rozwijać akcję Szkoły promujšce zdrowie, w których każdy nauczyciel powinien być wzorcem dla zdrowego stylu życia. W tym aspekcie słuszna jest opinia red. Z. Cendrowskiego (11), że wychowanie zdrowotne jest zadaniem szkoły, jako całoci, jako systemu wychowujšcego.
Dawno udowodniono, że zdrowie w ponad 50% zależy od tego, jak żyjemy (9). Tymczasem, na promocję zdrowia, mimo że powstały już jednostki organizacyjne, jej służšce, w instytucjach państwowych i samorzšdowych (35), przeznacza się ladowe procenty budżetu. Wcišż jeszcze za małe jest zrozumienie wród decydentów dla promocji zdrowia, która strategicznie ma też ogromne znaczenie ekonomiczne.
Swoje wywody zakończę następujšco:
Należy wystosować do Ministerstwa Edukacji Narodowej, do Ministerstwa Zdrowia i do Instytutu Spraw Publicznych tezy z obecnej konferencji, popierajšce przedłożone im stanowisko specjalistów w sprawie wyodrębnienia w nowych programach szkolnych jednego, zintegrowanego, obowišzkowego przedmiotu o zdrowiu.
Pimiennictwo
1. Adamska-Wojakiewicz A.: Program Edukacja Zdrowotna dla gimnazjum, klasa II. (Tekst niepublikowany).
2. Bejnarowicz B.: Zmiany stanu zdrowia Polaków i jego uwarunkowania. Wyzwanie dla promocji zdrowia. Promocja Zdrowia. Nauki Społeczne i Medyczne, 1994, r. I, nr 1-2, s. 9.
3. Celejowa I., Mieczkowski T., Murawska R.: Kierunki ofensywy systemu kształcenia kadr w zakresie wychowania zdrowotnego. Materiały konferencji Owiaty Zdrowotnej Owiata zdrowotna w wietle zadań wynikajšcych z programu ״Zdrowie dla wszystkich do roku 2000״. Łód, 3-4 listopada 1986 r.
4. Celejowa I.: Tezy w sprawie wychowania zdrowotnego, skierowane do dyrektora Biura ds. Reformy Ministerstwa Edukacji Narodowej, dra Stanisława Sławińskiego. Warszawa 1992.
5. Celejowa I.: Ramowy program obowišzkowego przedmiotu w polskich szkołach pod nazwš Nauka o zdrowiu (lub innš). Projekt Warszawa 1992.
6. Celejowa I.: Drogi wychowania zdrowotnego polskiego społeczeństwa [w:] Materiały Krajowej Konferencji Promocja Zdrowia. Wyd. Centrum Organizacji i Ekonomiki Ochrony Zdrowia. Warszawa 1992.
7. Celejowa I.: W sprawie powszechnego wychowania zdrowotnego w Polsce. Lider, 1992, nr 9.
8. Celejowa I.: O małżeństwo nauki z dziennikarstwem [w:] Materiały Ogólnopolskiego Zjazdu Naukowego nt. Prawidłowe żywienie w profilaktyce chorób cywilizacyjnych. Katowice, 19-21 wrzenia 1991 r. Suplement, s. 80, Katowice 1993.
9. Celejowa I.: W sprawie nauczania higieny i zdrowia w polskich szkołach [w:] Monografia Warszawska Szkoła Zdrowia, Problemy Higieny, nr 48, 1996 (referat wygłoszony podczas obrad Pierwszego Polskiego Kongresu Uniwersalizmu i Jego Zastosowań, 26-30 wrzenia 1994 r. w Warszawie).
10. Cendrowski Z.: Rola liderów w promocji zdrowia w społeczeństwie [w:] Edukacja ekologiczna i zdrowotna dzieci i młodzieży. Materiały Ogólnopolskiego Seminarium Naukowego. Ameliówka k/Kielc, 11-12 maja 1991 r. Wyd. Stowarzyszenie Zdrowy Człowiek, Warszawa 1992.
11. Cendrowski Z.: Artykuł wstępny (Drodzy Czytelnicy). Lider, 2005, nr 2, s. 2.
12. Cichy D.: Kształcenie do ekorozwoju [w:] Edukacja ekologiczna i zdrowotna dzieci i młodzieży. Wyd. Stowarzyszenie Zdrowy Człowiek, Warszawa 1992.
13. Demel M.: O wychowaniu zdrowotnym. WSiP, Warszawa 1968.
14. Demel M.: Pedagogika zdrowia. WSiP, Warszawa 1980.
15. Demel M.: Sto lat promocji zdrowia w Polsce. Wychowanie Fizyczne i Sport, 1997, nr 1-2, s. 7.
16. Demel M.: Ojczyste ródło promocji zdrowia. Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne cykl od 2001, nr 4 do 2003, nr 4.
17. Goryński P., Wojtyniak B., Kuszewski K. (red.): Monitoring oczekiwanych efektów realizacji Narodowego Programu Zdrowia. Cel operacyjny nr 6 Zwiększenie skutecznoci edukacji zdrowotnej społeczeństwa oraz działań w zakresie promocji zdrowia. Koordynator: Maria Miller, s. 79. PZH, Warszawa 2004.
18. Grupa specjalistów: Stanowisko w sprawie edukacji zdrowotnej w projekcie podstawy programowej kształcenia ogólnego. Warszawa, 5 maja 2005 r.
19. Hanzlik J.: Czy w Polsce uda się wprowadzić wychowanie prozdrowotne? Lider, 1992, nr 12, s. 5.
20. Ignar-Golinowska B.: Problemy higieniczne w rodowisku szkolnym [w:] Materiały konferencji nt. Potrzeby rozwojowe i higieniczne populacji w wieku szkolnym. Wyd. PTH, Warszawa 1995, s. 51.
21. Ignar-Golinowska B., Gajewska M.: Warunki higieniczne w szkołach. Roczniki PZH, 2002, t. 53, nr 1, s. 89.
22. Jaworski Z.: Kontrowersje wokół wychowania zdrowotnego i kultury zdrowotnej. Lider, 1991, nr 1, s. 5.
23. Jaworski Z.: Podyplomowe studium wychowania zdrowotnego w Uniwersytecie Łódzkim. Lider, 1994, s. 8.
24. Jaworski Z.: Zarys sylwetki zawodowej i koncepcji kształcenia nauczycieli wychowania zdrowotnego. Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne, 2003, nr 5, s. 20.
25. Karski J., Płońska Z., Wasilewski B.W. (red.): Promocja zdrowia. Ignis, Warszawa 1992.
26. Kirschner H.: Kryteria zdrowia i podstawowe jego uwarunkowania. Problemy Higieny, 1992, nr 38, s. 22.
27. Kopczyńska-Sikorska J.: Stan zdrowia populacji w wieku szkolnym [w:] Materiały konferencji nt. Potrzeby rozwojowe i higieniczne populacji w wieku szkolnym. PTH, Warszawa 1995, s. 13.
28. Krawański A.: Pedagogiczno-społeczne uwarunkowania procesu promowania zdrowia ucznia [w:] Materiały konferencji nt. Potrzeby rozwojowe i higieniczne populacji w wieku szkolnym. PTH, Warszawa, 1995, s. 22.
29. Kuński H.: Trening zdrowotny osób dorosłych. Agencja Wydawnicza Medsportpress, Warszawa, 2002.
30. List profesorów w sprawach szkolnej edukacji prozdrowotnej dzieci i młodzieży do Wiceprezesa Rady Ministrów prof. dr hab. Aleksandra Łuczaka, z dnia 25 stycznia 1995 r. Lider, 1995, nr 6, s. 6.
31. Majer A.: Realizacja cieżki prozdrowotnej w szkole podstawowej i gimnazjum. Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne, 2002, nr 12, s. 31.
32. Majer A., Majer J.: Realizacja cieżki prozdrowotnej w liceum profilowanym. Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne, 2003, nr 8-9, s. 3.
33. Podstawski R.: O potrzebie edukacji prozdrowotnej w szkołach wyższych. Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne, 2004, nr 11, s. 12.
34. Polskie Towarzystwo Higieniczne: Pismo do dr Stanisława Sławińskiego, dyrektora Biura ds. Reformy Ministerstwa Edukacji Narodowej. Warszawa 1992. Apel w sprawie nauczania przedmiotu Higiena Edukacja i Wychowanie Zdrowotne. Warszawa 1996. Pismo do prof. dr hab. Mirosława Handle w sprawie obowišzkowego przedmiotu Edukacja zdrowotna w polskich szkołach. Warszawa 1998.
35. Rozwój promocji zdrowia w perspektywie ostatniej dekady XX wieku. Materiały Seminarium nt. Udziału Samorzšdu Gminnego w Promocji Zdrowia. Organizator: Biuro Zarzšdu Miasta Stołecznego Warszawy, 15 padziernika 1997 r.
36. Stypułkowski C.: Wychowanie zdrowotne w nauczaniu przedmiotowym: propozycje metodyczne dla nauczycieli. Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2001.
37. Wojtyniak B., Goryński P. (red.): Sytuacja zdrowotna ludnoci Polski. PZH. Zakład Statystyki Medycznej, Warszawa 2003.
38. Woynarowska B., Sokołowska M., Szymańska M.M., Pułtorak M.: Edukacja prozdrowotna w szkole. Projekt założenia, program, strategia, wdrażanie. Lider, 1993, nr 6, s. 3.
39. Woynarowska B. (red.): Zdrowie i szkoła. PZWL. Wyd. I, Warszawa 2000.
40. Wytyczne programowe do realizacji wychowania zdrowotnego w szkole podstawowej i ponadpodstawowej. Wyd. Ministerstwo Owiaty i Wychowania. Instytut Badań nad Młodzieżš. WSP, Warszawa 1982.
Irena Celejowa |