GNÓJ NA POMORZU, SMRÓD W KOPENHADZE

Zbiorniki z gnojowicš na Pomorzu wywołały politycznš burzę. Troje ministrów będzie się gęsto tłumaczyć w parlamencie. Tyle że nie w Polsce - w Danii - tak pisał Marcin Fabjański w jednym z numerów "Polityki", która ukazała się w styczniu 2006 roku...

Zbiorniki z gnojowicš na Pomorzu wywołały politycznš burzę. Troje ministrów będzie się gęsto tłumaczyć w parlamencie. Tyle że nie w Polsce - w Danii Nazywajš się poetycko lagunami, bo tak wymyœlili Amerykanie. Te w Koczale pod Koszalinem wyglšdajš jednak mało romantycznie - wielkie głębokie doły z gnojówkš. Jedne z największych w Europie zbiorników œwińskich odchodów, własnoœć polsko-duńskiej spółki Poldanor SA. Tutaj ubija się 200 tysięcy œwiń rocznie. Miejscowi przyzwyczaili się do zapachu, nie skarżš się w gminie. A gmina umówiła się z Poldanorem, że firma nie będzie wylewać gnojowicy na pola od czerwca, żeby nie odstraszać turystów.

W Kujankach, gdzie Poldanor ma innš farmę, ludzie sš widać bardziej delikatni - jakoœ nie mogš się przyzwyczaić. - Smród unosi się nieustannie. Nie da się tu żyć. Gmina traci na tym zakładzie. Niedaleko jest piękne jezioro, ale wszyscy, którzy chcieliby kupić działkę, rezygnujš po dwóch oddechach miejscowym powietrzem - mówi Arkadiusz Kubalewski, sekretarz gminy Człuchów. Niedawno smród z farm Poldanoru na Pomorzu doszedł do Kopenhagi. A przez niš jeszcze dalej - do Brukseli. Zrobiła się afera.

MARGRETE AUKEN

 Aferę rozpętała Margrete Auken, duńska posłanka do europarlamentu. O smrodzie poinformowali jš w lipcu polscy ekolodzy. Na łamach duńskich mediów zadała pytanie Mariann Fischer Boel, europejskiej komisarz rolnictwa, która też pochodzi z Danii: "Czy duńskie œwińskie farmy w Polsce zgadzajš się z pani wizjš europejskiego rolnictwa?". Pytanie było tyleż wzniosłe, co retoryczne. Margrete Auken przeczytała wczeœniej w gazecie "Fagbladet" tekst o farmach Poldanoru w Polsce. I zobaczyła zdjęcie - traktor pompuje na nim gnojówkę z gigantycznej laguny pod Koczałš. Co napisał "Fagbladet"? Że spółka Poldanor dostała pożyczkę od rzšdu duńskiego, pod warunkiem że zakłady, jakie za niš wybuduje, będš spełniały duńskie i europejskie normy ekologiczne. Zdjęcie traktora pompujšcego gnój było dowodem, że ich nie spełniajš. Laguna pod Koczałš jest na nim - wbrew europejskim i duńskim przepisom - całkowicie odkryta. Przeczytała też, że mšż pani Fischer ma udziały w Poldanorze. Margrete Auken obiecała, że odzyska każdego centa duńskich i europejskich podatników wpakowanego w tę inwestycję. Zażšdała natychmiastowego przykrycia gnojowiska. Nie przebierała w słowach: "To wstyd, hańba. To działania cyniczne. Właœcicielami Poldanoru powoduje żšdza pienišdza". Smród rozszedł się po całym duńskim parlamencie. I partie rzšdzšce, i opozycja zażšdały dochodzenia w sprawie kredytów dla Poldanoru. I przeœwietlenia odpowiedzialnego za nie Funduszu Inwestycyjnego w Europie Œrodkowo-Wschodniej, który - zdaniem "Fagbladet" - przekazał na œwiński interes w Polsce 91 milionów koron (prawie 50 milionów złotych). Fundusz przyznał, że nie wszystko jest w porzšdku i że zażšda od Poldanoru przykrycia lagun. Ale nie uciszył burzy. - To, że fundusz z jednej strony wyprowadza miejsca pracy dla Duńczyków do Polski, a z drugiej strony doprowadza tam do katastrofy ekologicznej, oznacza jedno - dobre intencje funduszu utonęły w lagunach zwierzęcych odpadów - mówi Pernille Blach Ahnsen, rzeczniczka duńskiej Partii Socjaldemokratycznej, która wybrała się do Pomorskiego i choć para się ekologiš od lat, trucia œrodowiska na takš skalę jeszcze nie widziała. W imieniu swojej partii zażšdała przesłuchania duńskich ministrów spraw zagranicznych, rolnictwa i ochrony œrodowiska. Wybrała dobry moment - w Danii zbliżajš się wybory do parlamentu. Stosowni ministrowie będš się więc pocić przed komisjš ekologicznš 24 stycznia. - To wielka afera w Danii - mówi "Przekrojowi" redaktor "Fagbladet" Carsten Jorgensen.

POMORSKA APOKALIPSA

- Zatrucie Pomorza dotyczy także naszego kraju, bo skażona woda spływa rzekami do Bałtyku.  Zimowy wiatr już nie mšci powierzchni gnojowych lagun pod Koczałš. Poldanor zaczšł je przykrywać na gwałt, gdy tylko zaczęło œmierdzieć w Danii. Marek Kryda z Obywatelskiej Koalicji Zielonych twierdzi, że obietnice duńskich koncernów wieprzowych, że będš dbać o œrodowisko, to puste gadanie. - Przejmujš stare pegeery, przysposabiajš je i używajš starych lagun, które nie trzymajš żadnych norm. Robotnicy pracujš tam wcišż w budynkach pokrytych eternitem. Z danych ekologów wynika, że zatrucie œrodowiska na Pomorzu przez œwińskie fabryki jest ogromne. W rzece Brdzie pływajš zwišzki azotu z zakładów Poldanoru. A Brda dostarcza wodę do picia takim miastom jak Bydgoszcz.

Poldanor wydał w grudniu 2005 roku specjalny komunikat, że zarzuty, które stawia prasa duńska i polska, to absurd. Poldanor dostał 36, a nie 91 milionów koron z Funduszu Inwestycyjnego w Europie Œrodkowo-Wschodniej. Na dodatek spłacił kredyt z odsetkami. Firma spełnia wszelkie wymogi ekologiczne, i to nie tylko polskie, lecz także europejskie. A mšż europejskiej komisarz rolnictwa nigdy nie miał udziałów w Poldanorze. Całš aferę według spółki ukuli zwišzkowcy z duńskich fabryk wieprzowiny, którzy bojš się przeniesienia produkcji do Polski i widma bezrobocia. Dlaczego więc Poldanor zakrywał na gwałt laguny? Grzegorz Brodziak, członek zarzšdu firmy: - W Polsce wymóg zakrywania takich zbiorników wchodzi w życie dopiero 1 maja 2005 r. My zakończyliœmy je zakrywać w grudniu 2004, zgodnie z planem realizowanym od kilku lat. Jego zdaniem kredyt z duńskiego funduszu rzšdowego nie nakładał na Poldanor obowišzku natychmiastowego spełniania duńskich wymogów ekologicznych, tylko uwzględniał warunki polskie. Poldanor padł ofiarš kilku różnych procesów: agresji polskich ekologów, obawy duńskich zwišzkowców o przenoszenie miejsc pracy do Polski i walki duńskiej opozycji z rzšdem. Całe to zatruwanie to fakt medialno-polityczny. W swoich farmach Poldanor trzyma mniej œwiń, niż było ich w pegeerach, które przejšł. Marka Krydy to nie przekonuje: - Mniej œwiń nie oznacza mniej trucia. Liczy się wielkoœć zakładów. Wielkie farmy œwiń przez kilkanaœcie lat na pewno zdegradujš œrodowisko, nawet gdyby spełniały normy. Pomorze powinno odetchnšć od œwiń, tymczasem Poldanor nie chce nawet powiedzieć, czy będzie tam budował nowe farmy. A na to się zanosi w zwišzku z przeniesieniem produkcji z Danii.

ZJEDNOCZONE ÂŒWINIE EUROPY

Grudniowy komunikat Poldanoru mówi też, że firma zatrudnia w Polsce 500 pracowników, co daje jednš pięćdziesištš miejsc pracy stworzonych przez duńskie firmy w naszym kraju. I że władze lokalne całkowicie jš wspierajš. Czytelnik komunikatu może wysnuć taki wniosek: dlaczego wszyscy się czepiajš akurat nas, nie jesteœmy wcale najwięksi. Oprócz Poldanoru w Polsce działajš inni producenci wieprzowiny z kapitałem duńskim. Inwestujš tu też Amerykanie z koncernu Smithfield pod szyldem Animeksu. To oni dotšd œcierali się częœciej z ekologami. Przed Smith- fieldem ostrzegał nawet Robert Kennedy junior, syn zabitego senatora, w liœcie otwartym opublikowanym w mediach. Podczas jednego z pobytów w Polsce powiedział mi: - Smithfield zagarnie wielkie połacie Polski i zostawi po sobie katastrofę ekologicznš, a wy nic nie będziecie z tego mieli. Zyski powędrujš na konta w Nowym Jorku, gdzie w apartamencie za 22 miliony mieszka sobie szef korporacji. Zdaniem Marka Krydy Duńczycy sš jeszcze gorsi: - W duńskich koncernach œwinie majš mniej miejsca, nie mogš się nawet obrócić. Amerykanie obiecali przynajmniej, że nie będš powiększać produkcji w Polsce. Pewne fakty wskazujš jego zdaniem, że Duńczycy będš zwiększać produkcję. Największy eksporter wieprzowiny na œwiecie Danish Crown - spółdzielnia 20 tysięcy duńskich farmerów - w sierpniu 2004 roku skupił prawie 23 procent akcji polskiego giganta wieprzowego, firmy Sokołów SA. Tuż przed Gwiazdkš firma obcięła o 15 procent zarobki częœci pracowników w Danii i ogłosiła, że rozważa przeniesienie częœci produkcji do Polski. Ten komunikat nie był dobrze dobranym prezentem gwiazdkowym dla duńskich rolników. Przeniesienie produkcji oznacza zwolnienia w Danii. Cztery tysišce pracowników farm Danish Crown ogłosiło natychmiast strajk. Zwišzki zawodowe od razu zarzuciły pracodawcom zdradę. I wystrzeliły z armaty ekologicznej - duńskie firmy degradujš polskš przyrodę. Za przykład podały Poldanor. Szum medialny zaczšł "Fagbladet" - pismo duńskich zwišzkowców. Smród rozszedł się na salony duńskiego biznesu. Tym razem za sprawš dziennika "Extra Bladet", który przyjrzał się uważniej udziałowcom Poldanoru i odkrył, że jednym z nich jest Jorgen Tornas. Natychmiast o tym napisał, bo Tornas jest mężem duńskiej minister edukacji. Koło podejrzeń się zamknęło. Rzšd duński daje pienišdze firmie, która nie spełnia warunków, żeby te pienišdze dostać, i której ważnym udziałowcem jest mšż członkini tego rzšdu. Przez telefon dyrektor Brodziak powiedział nam, że Tornas ma udziały w Poldanorze. Ale w trakcie autoryzacji swojej wypowiedzi "stracił" dostęp do danych. - Pan Jorgen Tornas nie ma udziałów w naszej spółce, natomiast nie potrafię potwierdzić, czy ma udziały w spółce, która jest naszym głównym akcjonariuszem. Nie mam dostępu do tych danych. Dostęp szefów Poldanoru do takich informacji jest jednak wybiórczy. W przypadku męża minister Mariann Fischer Boel Poldanor taki dostęp miał, gdy w grudniu zaprzeczał, że ma on jakiekolwiek udziały w spółce. W rozmowie telefonicznej dyrektor Brodziak mówił też, że nie widzi w tym nic złego, gdyby Tornas rzeczywiœcie miał jakieœ udziały. Dziennikarze "Extra Bladet", owszem, widzš. Dlatego walš po oczach tytułem: "Ministerialne małżeństwo zarabia miliony na degradacji œrodowiska naturalnego". Piszš, że Tornasowie byli wœród założycieli Poldanoru. Opisujš cztery otwarte laguny wielkoœci boisk piłkarskich spod Koczały, które w Danii byłyby surowo zabronione. A najbardziej martwi ich, że na rozruch na to nieszczęœcie dał kasę fundusz rzšdowy. A co na to Jorgen Tornas, zwany wieprzowym baronem? W wywiadach spokojnie tłumaczy: - Normy ochrony œrodowiska nie zostały złamane. Przynajmniej nie te polskie. W Kujankach polskie normy na pewno nie zostały złamane. Poldanor pokrył gnojowe laguny foliš kilka miesięcy przed terminem w maju 2005 roku. Ciœnienie gazu z gnojowicy zdšżyło już wypiętrzyć je ku niebu. Arkadiusz Kubalewski, sekretarz gminy Człuchów, zaraz zauważył różnicę: - Rzeczywiœcie, œmierdzi jakby trochę mniej.

MARCIN FABJAŃSKI